Digitale media maken het makkelijk om tijdens het lezen afgeleid te raken. De verleiding is groot om een app-bericht te beantwoorden of op sociale media te kijken. Als dit ‘taskswitchen’ (ook vaak aangeduid als ‘(media)multitasken’) veelvuldig plaatsvindt, maakt de aandacht voortdurend sprongen. Met als gevolg, zo denken critici als Carr (2011), Wolf (2007) en Spitzer (2013), dat er geen leesflow of geboeide aandacht ontstaat.
Voor deze aanname bestaat empirisch bewijs. Lezers die vaker activiteiten afwisselen of gelijktijdig uitvoeren, geven aan minder op te gaan in het lezen. Dit geldt zowel voor het taskswitchen (of multitasken) mét als zonder media. Aangezien (media)multitasken vaker voorkomt bij lezen op het scherm dan van papier, suggereert dit dat schermlezen leidt tot minder leesflow (Wennekers, Huysmans & De Haan, 2018).
Experimenten tonen aan dat het leesproces bij het taskswitchen anders verloopt: het lezen duurt langer en het begrip van de tekst daalt. Taskswitchen heeft een middelgroot positief effect op de leestijd (Hedges’ g = 0,52) en een klein negatief effect op het tekstbegrip (Hedges’ g = -0,28), zo blijkt uit een meta-analyse van twintig studies. Het verschil voor tekstbegrip verdwijnt als de lezer de hoeveelheid tijd voor de taken zelf kan kiezen, en er geen docent of onderzoeker is die een maximale tijd bepaalt (Clinton, 2021).
De taskswitchende lezer maakt zich, na een uitstapje te hebben gemaakt, de tekst opnieuw eigen: de aandacht richten, de voorkennis activeren, het mentale plaatje reconstrueren. Hiermee gaat vermoedelijk meer cognitieve inspanning gepaard, en hierdoor duurt het lezen langer én is het begrip minder diepgaand (Bowman et al., 2010; Cho, Altarriba & Popiel, 2015; Clinton, 2021).
Taskswitchen naar apparaat
Het taskswitchen wordt in het bijzonder gefaciliteerd door de tablet, laptop en smartphone, die multifunctioneel zijn, en in geringe mate door de e-reader, als unifunctioneel apparaat. Gebruikers geven aan dat het leesproces en het taskswitchgedrag bij een boek op de e-reader even lineair is als bij een gedrukt boek, en de leeservaring even prettig en optimaal. Lezers van e-boeken op de tablet, smartphone en laptop daarentegen houden zich bij het lezen van boeken vaker bezig met taskswitchen dan op papier, en ervaren het lezen als minder prettig en optimaal (Bakker, 2021).
Taskswitchen met inhoudelijke relatie
Taskswitchen heeft een negatief effect wanneer lezers schakelen naar een aparte activiteit, zoals bijvoorbeeld chatten. Het kan ook voorkomen dat er een inhoudelijk verband bestaat tussen beide activiteiten. Dit is bijvoorbeeld het geval als lezers de betekenis van een woord of begrip in de tekst opzoeken, de biografie van de auteur erop naslaan, of als het boek audiovisuele bronnen bevat die aansluiten op het verhaal.
Experimenteel onderzoek laat voor inhoudelijk taskswitchen geen positief of negatief effect op leren en lezen zien (Kuznekoff, Munz & Titsworth, 2015; Bakker, 2015). E-boeklezers geven bovendien aan dat hun leeservaring prettiger en diepgaander is als zij taskswitchen naar bronnen met een relatie met de tekst (Bakker, 2021).
Digitale teksten bevatten soms interactieve mogelijkheden. Deze hebben als doel om hulp of ondersteuning te bieden bij het lezen. Denk bijvoorbeeld aan een ingebouwd woordenboek. Als lezers het lezen afwisselen met dit soort interactieve mogelijkheden, verbeteren hun leesprestaties, zo laat een meta-analyse van 26 studies zien (het effect is middelgroot: Hedges’g = 0,66). Drie soorten interactiviteit zijn in het bijzonder effectief: het stellen van vragen en het geven van feedback, een woordenboek met betekenissen, definities en/of voorleesfunctie, en mogelijkheden tot samenwerken, zoals het delen van aantekeningen en het stellen van vragen aan elkaar (Clinton, 2021).
