De tweejaarlijkse Scriptieprijs Leesbevordering gaat naar Rosa Cleiren, die met haar masterscriptie binnen de opleiding ‘Westerse Literatuur’ aan KU Leuven onderzocht hoe het project Literatuur op School korte verhalen en gedichten met leerstof uit niet-taalvakken verbindt. De jury van de Scriptieprijs Leesbevordering reikte twee eervolle vermeldingen uit aan Rieke Alderliesten-van Vliet (Tilburg University) en Floor Hoeksema (Universiteit Leiden).

De Scriptieprijs Leesbevordering, een initiatief van Iedereen Leest en de Nederlandse Stichting Lezen, bekroont elke twee jaar een masterscriptie rond lezen en leesbevordering. Voor deze veertiende editie kwamen masterscripties uit academiejaren 2024-2025 en 2025-2026 in aanmerking. Een jury van academici uit verschillende onderzoeksinstellingen nomineerde uit de 23 inzendingen drie scripties. De drie genomineerden hebben hun onderzoek toegelicht tijdens een studiedag ‘Digitalisering en lezen’ in Rotterdam, waar Roel van Steensel de laureaat bekendmaakte.
Een stem aan de jonge lezer
Hoe ziet een kind een personage uit een boek voor zich als de tekst geen huidskleur noemt? Rieke Alderliesten-van Vliet (Master Jeugdliteratuur, Tilburg University) onderzocht hoe de witte norm in de Nederlandse jeugdliteratuur terugkomt in wat jonge lezers lezen en tekenen. Rieke las een verhaal voor aan 7- tot 8-jarigen zonder aanwijzingen over het uiterlijk van de ik-verteller. Daarna vroeg zij de kinderen om het gezicht van het personage te tekenen.
‘Negen van de tien tekeningen toonden me na afloop van de tekenopdracht een wit personage. Ik zag vaak ook steil haar en blauwgroene ogen als kenmerken’, laat Rieke optekenen. ‘De kinderen op deze stadsschool groeien op in een erg diverse omgeving en zien dus veel verschillende mensen. Maar de boeken die ze noemden, thuis én op school, bevatten vrijwel géén personages van kleur.’ Rieke geeft intussen les aan toekomstige leerkrachten en werd door haar onderzoek gesterkt om diversiteit en inclusie in kinder- en jeugdliteratuur te duiden.
De jury van de Scriptieprijs Leesbevordering was onder de indruk van het opgezette experiment waarbij Rieke een stem geeft aan de lezer zelf. Het onderzoek kan een belangrijke aanvullende stem zijn in het debat rond het belang van diverse representatie in kinder- en jeugdliteratuur, en ontving daarom een eervolle vermelding.
ABC
Hoe stimuleer je leesplezier bij adolescenten: in de klas, via campagnes en op BookTok? Floor Hoeksema (Master Book & Digital Media, Universiteit Leiden) onderzocht enkele leesbevorderingsinitiatieven vanuit de zelfdeterminatietheorie, met autonomie, betrokkenheid en competentie (ABC) als belangrijke voorwaarden voor gemotiveerde lezers.
‘Ikzelf ben een bevlogen lezer’, verklaart Floor. ‘Ik vroeg me af hoe het komt dat anderen minder plezier in lezen hebben en wat je daaraan kan doen. Je kan als buitenstaander niet zeggen: “Nu ga je lezen leuk vinden.” Intrinsieke motivatie moet vanuit de lezer zelf komen. Ik zocht daarom naar een kader dat kon helpen om te begrijpen wat die motivatie kan ondersteunen.’ De initiatieven die Floor onderzocht, ondersteunen de ABC-voorwaarden op verschillende manieren. Het ene initiatief begeleidt jongeren in hun boekenkeuze, het andere geeft jongeren als lezer een stem. BookTok lijkt jongeren dan weer een enorme vrijheid en autonomie te geven wat hun boekenkeuze betreft, maar het algoritme verengt net eigenlijk het soort boeken dat jongeren op BookTok te zien krijgen.
De jury van de Scriptieprijs Leesbevordering zag een heldere vraagstelling en duidelijke opbouw in het onderzoek van Floor. Haar thesis toont op een originele manier aan dat leesmotivatie en leesplezier belangrijke factoren zijn in de geanalyseerde initiatieven, een belangrijke bevinding die gehoord moet worden in de nasleep van de PISA-resultaten en beloond wordt met een eervolle vermelding.
Biologie
Wat gebeurt er wanneer een gedicht de les biologie wordt binnengebracht? De derde genomineerde en laureaat van de Scriptieprijs Leesbevordering Rosa Cleiren (Master Westerse Literatuur, KU Leuven) onderzocht hoe het project Literatuur op School korte verhalen en gedichten met leerstof uit niet-taalvakken verbindt, en wat leerlingen en leerkrachten daarvan vinden.
Rosa keerde voor haar scriptie terug naar haar middelbare school, het Xaveriuscollege in Borgerhout. Daar loopt het project Literatuur op School dat korte verhalen en gedichten koppelt aan leerstof uit niet-taalvakken zoals biologie. Ze interviewde daarvoor leerkrachten, deed focusgesprekken met leerlingen en observeerde lessen. Wat blijkt? Zowel leerkrachten als leerlingen weten de verrassende verbindingen tussen literatuur en andere leerstof wel te smaken: ‘Leerlingen ervaarden de combinatie biologie en taal als uitdagend, maar het hielp volgens hen ook om de leerstof beter te onthouden.’
Onderzoek dat praktijk versterkt
Tijdens de uitreiking van de Scriptieprijs Leesbevordering loofde juryvoorzitter Marloes Schrijvers (verbonden aan Hogeschool Rotterdam) de scriptie van Rosa door de ambitieuze opzet waarbij zij methodes als interviews, observatie en documentanalyse op doordachte wijze combineerde. ‘Het project Literatuur op School is een goed onderbouwd praktijkvoorbeeld dat inspirerend werkt voor tal van andere scholen’, gaf de juryvoorzitter te kennen. ‘De scriptie van Rosa zorgt voor een stevige wetenschappelijke verdieping van deze interventie, en is een treffend voorbeeld van hoe onderzoek en praktijk elkaar kunnen versterken.’
De drijvende kracht achter dit project, leerkracht Dennis Melsen, zat trots toe te kijken hoe Rosa de prijs ter waarde van €1.000 overhandigde. Wat Rosa van plan is met het prijzengeld? ‘Sommige leerkrachten dromen ervan om een stapje verder te gaan met de verhalen die ze aanbieden in de lessen. Leerlingen die toe zijn aan uitdagender of langere teksten zouden ze willen samenbrengen in een boekclubje. Ik zou het prijzengeld dan ook graag voor een deel aan de schoolbibliotheek schenken.’