Wat gebeurt er wanneer een gedicht de les biologie wordt binnengebracht? Rosa Cleiren (KU Leuven) onderzocht hoe het project Literatuur op School korte verhalen en gedichten met leerstof uit niet-taalvakken verbindt, en wat leerlingen en leerkrachten daarvan vinden. Haar masterscriptie werd bekroond met de Scriptieprijs Leesbevordering 2024-2026. Stichting Lezen ging in gesprek met de winnares.
door Fieke Van der Gucht

De Scriptieprijs Leesbevordering is een tweejaarlijks initiatief van Iedereen Leest (Vlaanderen) en Stichting Lezen (Nederland). Rosa Cleiren (KU Leuven) won de editie 2024-2026 met haar scriptie Kortverhalen in de klas: een kwalitatieve analyse van ‘Literatuur op School’. De jury waardeerde in het bijzonder de aandacht voor het schoolteam dat dit praktijkproject mee mogelijk maakte. De eervolle vermeldingen gaan naar Rieke Alderliesten-van Vliet (Tilburg University) en Floor Hoeksema (Universiteit Leiden).
In het Xaveriuscollege in Borgerhout krijgen literaire teksten sinds 2024 ook buiten de taalvakken een plek. Het driejarige project Literatuur op School koppelt korte verhalen, soms ook gedichten, aan concrete lesinhouden en laat eerste- tot laatstejaarsleerlingen van het voortgezet onderwijs via gestructureerde gespreksmethodes zelf betekenis geven aan de tekst. Rosa Cleiren (KU Leuven) onderzocht zorgvuldig hoe het project is opgezet en hoe leerkrachten en leerlingen het bovendien ervaren. Ze interviewde daarvoor leerkrachten, deed focusgesprekken met leerlingen en observeerde lessen. Wat blijkt? Zowel leerkrachten als leerlingen weten de verrassende verbindingen tussen literatuur en leerstof in niet-taalvakken, zoals humane wetenschappen of biologie, wel te smaken: ‘Leerlingen ervaarden de combinatie biologie en taal als uitdagend, maar het hielp volgens hen ook om de leerstof beter te onthouden.’
A trip down memory lane
De keuze voor haar scriptiethema was deels praktisch ingegeven. Cleiren startte na haar bachelor Taal- en Letterkunde aan de UAntwerpen aan een master Westerse Literatuur aan de KU Leuven. Al in de eerste week moest ze een thema kiezen uit een lange lijst met scriptieonderwerpen. Als newbee in de opleiding had ze nog geen idee, tot ze de naam van haar oude school spotte. Het Xaveriuscollege in Borgerhout zocht een masterstudent die het project Literatuur op School kon helpen evalueren. Bingo!, dacht Cleiren.
Ze draagt heel fijne herinneringen mee aan het Xaveriuscollege: ‘In het laatste jaar volgden acht leerlingen Latijn-moderne talen, waaronder ikzelf. Maar liefst drie van ons gingen later taal- en letterkunde studeren.’ Ze herinnert zich hoe de school leerlingen uitdaagde om boeken te lezen die een venster op de wereld openden: ‘Het huis van de moskee van Kader Abdolah bijvoorbeeld is zo’n boek dat ik er zelf nooit had uitgepikt, maar dat me altijd is bijgebleven.’ Die schoolervaring maakte haar nieuwsgierig naar hoe de school met dit praktijkproject literatuur naar een nieuwe generatie leerlingen brengt.
Leraar-initiatiefnemer ‘met présence’
Initiatiefnemer en coördinator van Literatuur op School is Dennis Melsen, leraar Nederlands en filosofie aan het Xaveriuscollege. Met hem maak je uitgebreid kennis in haar scriptie. Zelf kreeg Cleiren nooit les van hem, maar ze kende hem wel als figuur op school: ‘Hij had best veel présence’. Melsen kon een klas goed in de hand houden en zijn enthousiasme voor Nederlandse literatuur goed overbrengen, ook bij leerlingen die niet vanzelf naar boeken grepen: ‘Mijn broer kreeg drie jaar les van hem. Melsen kreeg hem zover dat hij elke literatuuropdracht maakte zonder zich op samenvattingen te baseren, maar op basis van de boeken die hij dan ook echt las.’
‘Tijdens de coronapandemie ging Melsen opnieuw studeren’, vertelt Cleiren. ‘Hij volgde een post-master Literatuurwetenschappen. Voor zijn masterscriptie ontwikkelde hij een methode van perspectivisch lezen, die voortbouwt op die van het dialogisch lezen. Met die gespreksaanpakken wilde hij vervolgens ook op school aan de slag. Hij pitchte zijn idee bij de directie en zijn collega’s. Zo groeide zijn masterscriptie uit tot het project Literatuur op school. Ondertussen zijn zo’n zeventien collega’s van hem ingestapt.’
Dialogisch lezen
Dialogisch en perspectivisch lezen? Dat vraagt om extra uitleg. ‘Beide methodes vertrekken van wat de leerlingen zelf aan een literaire tekst opmerken. Dat gebeurt volgens een vast stramien’, legt Cleiren uit. ‘De leerkracht leest het korte verhaal of het gedicht twee keer voor. De leerlingen volgen mee, op papier. Eerst noteren ze elk voor zich vragen die tijdens of na het lezen spontaan bij hen opkomen op een werkblaadje. Dat kunnen inhoudelijke vragen zijn, maar ook moeilijke woorden en zinnen markeren ze, net als talige bijzonderheden die hun opvallen. Een leerling stelde zich bijvoorbeeld de vraag waarom er zo weinig leestekens in een tekst stonden.’
Daarna volgen een tweede en derde stap. ‘In kleine groepjes zoeken ze daarna samen naar betekenissen en bespreken ze hun vragen. Hun antwoorden moeten ze onderbouwen met elementen uit de tekst, zoals gebeurtenissen, uitspraken of gedachten van personages. Elk groepje kiest vervolgens één cruciale vraag voor het klassikale gesprek dat volgt. Daar verzamelen en beargumenteren leerlingen mogelijke antwoorden. Tot slot leggen ze in dat klassikale gesprek ook de link met het lesonderwerp: wat maakt de tekst daarover duidelijk?’
Perspectivisch lezen
Cleiren noemt dialogisch lezen een ‘open verkenning’, die zich alleen baseert op wat leerlingen aandragen. Door critici wordt de methode soms te vrijblijvend genoemd, stipt ze aan in haar masterscriptie. En daarop biedt perspectivisch lezen een antwoord: ‘Leerkrachten hebben dan meer een sturende rol. Ze bereiden een aantal “brillen” voor waardoor je een tekst kan bekijken. In een van de behandelde verhalen wandelt een moeder bijvoorbeeld met haar zoon door een park wanneer een boom omvalt. Ze vraagt zich af wat ze moet doen en voelt zich verantwoordelijk om de oorzaak te achterhalen. Eén groepje kan de tekst door de bril “familie” bekijken, terwijl een ander groepje de bril “ecologie” kan opzetten.’
Perspectivisch lezen legt dus een laag bovenop het dialogisch lezen: ‘Leerkrachten kunnen de inhoudelijke discussie naar een hoger niveau tillen en leerlingen een meer gelaagd beeld van een tekst meegeven.’
Korte verhalen en gedichten
Via dialogisch en perspectivisch lezen als vaste leesmethodes door de leerjaren en vakken heen wil Literatuur op School leerlingen op een samenhangende manier met literatuur laten kennismaken. Het project wil leesplezier en een eigen leescultuur stimuleren, leerlingen open leren staan voor andere perspectieven en hen literaire kennis laten opbouwen. Op het werkblad staan voor de hogere jaren daarom ook literaire begrippen die leerlingen in de gesprekken kunnen gebruiken.
De keuze voor korte verhalen of andere kortere literaire genres zoals poëzie ligt vrij voor de hand, zegt Cleiren: ‘De keuze voor het kortere genre is in de eerste plaats praktisch ingegeven: binnen een lesuur kunnen leerlingen een volledig verhaal lezen, zonder dat ze, zoals bij een romanfragment, veel context missen. Tegelijk zijn korte verhalen of gedichten vaak gelaagd en laten ze veel dingen onuitgesproken. Dat geeft leerlingen veel ruimte om zelf verbanden te leggen, interpretaties uit te wisselen en zo samen de gaten in een tekst te dichten.’
Verrassende verbindingen
Cleiren kon zelf ervaren hoe verfrissend de links tussen literatuur en leerstof kunnen zijn. In het tweede jaar biologie werd het begrip kruisbestuiving gekoppeld aan Aesopus’ fabel ‘De roos en de vlinder’. In die fabel bestuift een vlinder een roos. Dat biologische gegeven krijgt ook een emotionele laag: wanneer een ander insect de roos bezoekt, loopt het tussen hen mis. ‘Kruisbestuiving blijft een droog, abstract begrip als je alleen de biologische uitleg meegeeft’, zegt Cleiren. ‘Als je er ook op een meer literair-filosofische manier mee aan de slag gaat, blijft het bij veel leerlingen beter hangen.’
Nog meer verrassende verbindingen volgden bij de les biologie in het vierde jaar. Daarin werd ‘Waardplant van dagpauwoog’ dialogisch gelezen. De leerkracht las het gedicht twee keer voor, zonder leerlingen extra context mee te geven. De ‘waardplant’ wordt nergens precies bij naam genoemd: de titel noemt alleen de dagpauwoog, en de ik-figuur geeft raadselachtige aanwijzingen. Ze groeit met wortelstokken, staat naast snelwegen, heeft brandharen en noemt haar meeldraden.
‘Leerlingen probeerden in groepjes te achterhalen om welke plant het ging. Onafhankelijk van elkaar kwamen ze bij de brandnetel uit door de dichtregels te combineren met hun voorkennis over plantstructuren uit eerdere biologielessen. De titel geeft nog een aanwijzing: de brandnetel is de ‘waardplant’ van de dagpauwoog; de rupsen van die vlinder gebruiken die als voedselplant. De lessen biologie vormden dus een soort sleutel voor het poëtische raadsel.’
Leerlingen zochten biologische begrippen als ‘meeldraden’ op, maar leerden via het gedicht nieuwe vaktermen bij – ‘waardplant’, ‘brandharen’ bijvoorbeeld, maar breidden ook hun literaire begrippenapparaat uit met het gedicht. Een leerling herkende in de beschrijving van de brandnetel symbolisch taalgebruik en personificatie in de manier waarop de plant als een ‘ik’ spreekt en vraagt wie haar durft te strelen.
‘Leerlingen ervaarden de combinatie biologie en taal als uitdagend, maar het hielp volgens hen ook om de leerstof beter te onthouden’, vat Cleiren samen.
Eerste, verkennende evaluatie
Cleiren bracht nog meer leerlingervaringen in kaart, via focusgesprekken: ‘Leerlingen noemen de leesmethodes vaak “verfrissend”. Vooral het samen bespreken van elkaars vragen en interpretaties vinden ze interessant. Ze moeten daarbij actiever nadenken dan doorgaans van hen verwacht wordt: dat vinden ze leuk, maar ook lastig. Ze hebben graag dat de tekst duidelijk aansluit bij het vak. Ook mag de methode niet te vaak worden ingezet, dan verliest ze haar glans.’
Ook leerkrachten zijn positief verrast door de nieuwe perspectieven die verhalen op leerstof kunnen brengen. Reden voor hen om mee in te stappen in het Literatuur op School-project is de vaststelling dat taal, meer dan vroeger, een groot struikelblok vormt voor hun leerlingen, vertelt Cleiren: ‘Ze schrikken soms van de beperkte taalvaardigheid en literaire voorkennis van hun leerlingen.’ Of haar onderzoek ook aantoont dat hun leesmotivatie en leesvaardigheid daadwerkelijk verbetert? ‘Neen, mijn onderzoek was louter verkennend: ik bracht ervaringen in kaart, maar heb niet gemeten of de methode de leesvaardigheid of leesmotivatie daadwerkelijk verbetert. In het laatste jaar van het project zal de school haar leerlingen uitgebreider bevragen. Mijn kwalitatieve evaluatie vormde daarbij een eerste opstapje.’
Databank met korte verhalen
Leerkrachten geven aan dat het soms lastig is om de open gesprekken naar een hoger niveau te tillen. ‘Zeker in de eerste en tweede klas kon ik dat zelf ervaren, toen ik de kans kreeg om de methode zelf een keer uit te proberen’, geeft Cleiren aan. ‘Leerlingen vonden de geselecteerde tekst te moeilijk: ze hadden een gebrek aan woordenschatkennis, konden de woordbetekenissen niet uit de context afleiden, waren niet vertrouwd met de associatieve manier van schrijven… Het is lastig om dan dialogisch te blijven werken, om alles toch uit de leerlingen te laten komen, niet meer te gaan sturen.’
Een geschikt verhaal vinden en voorbereiden vraagt dus wel tijd, zeker voor leerkrachten van niet-taalvakken. Gelukkig bestaat er een publiek toegankelijke databank van KU Leuven, met verhalen die je op thema en taalniveau kan doorzoeken. ‘Die is supermakkelijk navigeerbaar’, zegt Cleiren. Vaak vind je er ook al vragen en lesideeën bij. Literatuur op School-coördinator Dennis Melsen werkte er tijdens zijn bijkomende masteropleiding aan mee. De databank concentreert zich wel op verhalen die geschikt zijn voor taalvakken. Daarom bouwde Melsen voor het Xaveriuscollege een eigen databank op, met een brede waaier aan verhalen die aansluiten bij alle vakken.’
Prijzengeld voor de schoolbibliotheek
Het is natuurlijk fijn als de teksten uit die databank ook daadwerkelijk beschikbaar zijn in boekvorm op school. ‘Sommige leerkrachten dromen ervan om een stapje verder te gaan met de verhalen die ze aanbieden in de lessen. Leerlingen die toe zijn aan uitdagender of langere teksten zouden ze willen samenbrengen in een boekclubje. Ik zou het prijzengeld dan ook graag voor een deel aan de schoolbibliotheek schenken.’
Waardplant van dagpauwoog | Hanneke van Eijken
Uit: Hazenklop (Van Oorschot, 2025)
We zijn een menigte die staand slaapt
met onze wortelstokken in de rivierklei
onder de dreigende lucht zwenkt een zwaluw over het water
ze zeggen dat we overal groeien
het hardst naast snelwegen
dat we verdrijven wat gezien wil worden
ik ben een deel van een deken
sla mijn brandharen om me heen
mag ik staan in deze grond
als ik geen vrucht kan dragen
maar wel meeldraden in mijn kop, het verlangen
verder te gaan dan deze oever
wie durft me te strelen
mijn rugpen vast te houden, te buigen zonder breken?