Hoe stimuleer je leesplezier bij adolescenten: in de klas, via campagnes en op BookTok? Floor Hoeksema (afgestudeerd aan Universiteit Leiden) onderzocht bestaande leesbevorderingsinitiatieven vanuit de zelfdeterminatietheorie. Voor haar masterscriptie kreeg ze een eervolle vermelding van de jury van de Scriptieprijs Leesbevordering 2024-2026. Stichting Lezen had het met haar over de onderzochte initiatieven.
door Fieke Van der Gucht

De Scriptieprijs Leesbevordering is een tweejaarlijks initiatief van Iedereen Leest (Vlaanderen) en Stichting Lezen (Nederland). De laureaat van editie 2024-2026 was Rosa Cleiren (afgestudeerd aan KU Leuven). Floor Hoeksema (Universiteit Leiden) kreeg een eervolle vermelding voor haar scriptie Fostering reading enjoyment among Dutch adolescents: Literary education, reading campaigns, and BookTok through the lens of Self-Determination Theory. De jury waardeerde de toepassing van de zelfdeterminatietheorie op bestaande initiatieven en de retrospectieve vergelijking. De andere eervolle vermelding ging naar Rieke Alderliesten-van Vliet (Tilburg University).
De PISA-resultaten toonden al meermaals aan dat vijftienjarigen weinig plezier beleven aan lezen, zo ook in Nederland. Maar hoe help je jongeren dan om boeken uit ‘eigen interesse’ te lezen? Hoe kom je tot ‘intrinsieke motivatie’? Floor Hoeksema (Master of Arts in Book and Digital Media Studies, Universiteit Leiden) onderzocht die vraag in haar masterscriptie. Ze vergeleek drie soorten initiatieven waar jongeren met boeken in aanraking komen: het verplichte literatuuronderwijs via Lezen voor de Lijst, de campagnes De Jonge Jury en Goed Verhaal, en de online leesgemeenschap BookTok. Met de zelfdeterminatietheorie onderzocht ze hoe die initiatieven autonomie, betrokkenheid en competentie – drie voorwaarden voor ‘intrinsieke motivatie’ – ondersteunen. Wie autonoom of intrinsiek gemotiveerd is, en dus leest uit interesse of voor plezier, zal nauwer betrokken zijn bij het leesproces en een betere begrijpende leesvaardigheid ontwikkelen. Haar analyse laat zien dat elke aanpak kansen biedt, maar ook beperkingen heeft.
Je vertrok vanuit de lage PISA-scores voor leesplezier. Waarom wilde je dat onderwerp onderzoeken?
‘Ikzelf ben een bevlogen lezer. Ik vroeg me af hoe het komt dat jongeren minder plezier in lezen hebben en wat je daaraan kan doen. Je kan als buitenstaander niet zeggen: “Nu ga je lezen leuk vinden.” Intrinsieke motivatie moet vanuit de lezer zelf komen. Ik zocht daarom naar een kader dat kon helpen om te begrijpen wat die motivatie kan ondersteunen.’
Dat kader is de zelfdeterminatietheorie. Hoe vertaal je die naar lezen?
‘De theorie kijkt naar drie psychologische basisbehoeften. “Autonomie” gaat over keuzevrijheid: kan een jongere zelf een boek kiezen, bijvoorbeeld een vertaling of een hedendaagse roman? “Competentie” betekent dat je een boek kan vinden dat je aankan en dat je weet welke boeken er allemaal zijn. Zelfs ik als meer ervaren lezer vind het soms moeilijk om te bedenken waar ik zin in heb. “Betrokkenheid” gaat over de band met een boek die je ervaart, maar ook over de mensen om je heen: vinden vrienden lezen leuk, of wordt er in de klas op neergekeken? Een youngadultboek kan bijvoorbeeld aansluiten bij de leefwereld van jongeren.’
Je vergeleek drie soorten initiatieven met elkaar: verplicht leesonderwijs, campagnes die door instellingen buiten het onderwijs worden georganiseerd maar waar scholen wel aan deelnemen en de spontaan ontstane lezerscommunity op BookTok.
‘Klopt. Ik wilde kijken of er in de bijna tien jaar na de PISA-resultaten van 2018 iets was veranderd in de manier waarop leesbevordering de “ABC-behoeften” ondersteunt. Dat betekent natuurlijk niet dat die veranderingen door PISA zijn veroorzaakt; ik was vooral benieuwd of ze zich voordeden. Op school komen alle jongeren, ook niet-lezers, met boeken in aanraking – logisch dus dat verplicht schoolonderwijs mee in de vergelijking zat. Concreet koos ik voor Lezen voor de Lijst omdat veel scholen die aanpak gebruiken. Voor de campagnes koos ik De Jonge Jury en Goed Verhaal: twee langlopende initiatieven die verschillende leeftijdsgroepen bereiken. BookTok kon ik niet op dezelfde manier als een afgebakende campagne onderzoeken. Ik heb gekeken naar hoe het platform werkt, onder meer naar de rol van het algoritme, en naar voorbeelden van leesbevordering.’
Wat viel je op toen je die aanpakken naast elkaar legde?
‘Ze ondersteunen de basisbehoeften op verschillende manieren. Lezen voor de Lijst biedt verschillende taalniveaus, geeft aanbevelingen per lezersprofiel, begeleidt leerlingen in hun keuze. Dat kan jongeren helpen om een passend boek te vinden dat inspeelt op hun gevoel van autonomie en competentie, maar die taalniveaus en bijbehorende schoolopdrachten kunnen hun keuzevrijheid ook begrenzen. De Jonge Jury geeft jongeren een eigen stem – en dus autonomie – , bijvoorbeeld doordat ze boeken kunnen nomineren en erop stemmen – zo voelen ze zich ook meer betrokken. Goed Verhaal werkt meer met een selectie van volwassenen, met een jongerenjury die daaruit een winnaar kiest. Die selectie biedt houvast, maar beperkt de keuze. Bij allebei zie je ook meer aandacht voor de manier waarop jongeren boeken ontdekken en bespreken.’
En zag je ook bepaalde evoluties over de jaren heen in de campagnes? Werd er minder of meer rekening gehouden met de voorwaarden voor leesmotivatie?
‘Meer! De wildcardwedstrijd bij de Jonge Jury is daar een concreet voorbeeld van. Die werd in 2016 ingevoerd: schoolklassen kunnen zelf een boek aandragen voor de nominaties, naast de titels die het vaste Jonge Jury Boekgenootschap selecteert. Ze kunnen hun keuze bijvoorbeeld met een filmpje toelichten. Zo krijgen jongeren meer invloed op de selectie. Ook leerlingen die minder vanzelfsprekend met lezen bezig zijn, kunnen meedoen, en als klas werk je samen aan een boek dat je belangrijk vindt.’
BookTok lijkt jongeren van alle initatieven het meest vrijheid te geven. Is dat ook zo?
‘Het antwoord is genuanceerd. Je kan natuurlijk zelf kiezen wat je bekijkt en waar je op reageert, maar ondertussen stuurt het algoritme mee. Als je één video over een romantisch boek liket, krijg je er gemakkelijk nog veel meer te zien. Dat kan je aan het lezen krijgen, maar je ontdekt daardoor niet per se andere genres of boeken. De vrijheid voelt groot, terwijl je aanbod toch wordt gecureerd door artificiële intelligentie. BookTok is vooral sterk in betrokkenheid: jongeren vinden er andere lezers en delen hun enthousiasme. Competentie wordt minder ondersteund, omdat er weinig begeleiding is bij leesontwikkeling of bij het lezen van complexere literatuur.’
Wat kunnen leesbevorderaars meenemen uit die vergelijking?
‘Ik vind het zonde als een jongere alleen op school met boeken in aanraking komt, een verplichte leeservaring heeft die tegenvalt en daarna denkt: lezen is niets voor mij. Een combinatie van aanpakken is sterker. School kan bijvoorbeeld naast de leeslijst ruimte maken voor vrij lezen waarin leerlingen een willekeurig boek mogen lezen, alleen voor de fun, als ze een kwartiertje tijd over hebben. Institutionele campagnes kunnen jongeren laten kiezen en met elkaar over boeken laten praten. En digitale platforms kunnen helpen om boeken zichtbaar te maken. Geen enkele aanpak ondersteunt alles tegelijk, dus het is goed om de sterke punten te combineren.’
Je scriptie analyseert hoe initiatieven zijn ingericht door de bril van de zelfdeterminatietheorie. Als je de tijd had gehad en jongeren had kunnen betrekken, wat had je hun dan willen vragen?
‘Ik zou willen vragen of ze door zo’n initiatief meer interesse in lezen hebben gekregen, en waarom. Ook ben ik best benieuwd welke rol de boeken spelen die door een initiatief worden aangeboden. Misschien maakt het voor sommige jongeren niet uit welk boek je voorlegt: ze hebben gewoon geen zin om te lezen. Mijn analyse zegt vooral iets over de mogelijkheden die initiatieven bieden. Hoe jongeren die in de praktijk ervaren, blijft een open vraag.’
Heeft je eigen leeservaring je blik op verplicht leesonderwijs beïnvloed?
‘Ik denk dat ik mijn leesplezier vooral van thuis uit heb meegekregen en niet zozeer via school. Toen ik dertien of veertien was, waren De Hongerspelen van Suzanne Collins heel populair. Ik las toen graag youngadultboeken. Voor school moest ik ook boeken lezen, maar de vertalingen die ik graag wilde lezen mochten niet. Ik las uiteindelijk boeken uit de boekenkast van mijn ouders. Sommige vond ik best oké, andere minder, maar zodra lezen iets was wat moest, werd het toch minder leuk.’
Wat is je belangrijkste advies aan mensen die jongeren aan het lezen willen krijgen?
‘Kijk naar de leefwereld van jongeren: waar hebben ze interesse in, wat speelt er en hoe kan een boek daarop aansluiten? Goed Verhaal deed dat bijvoorbeeld door op TikTok met herkenbare formats te werken en influencers te vragen boeken als vanzelfsprekend te betrekken in de filmpjes die ze delen. Dat moet wel geloofwaardig blijven; je wil niet overkomen alsof je zegt: “Jongens, wij zijn net als jullie.” En vraag jongeren zelf wat hen zou kunnen aanspreken. Ga er niet van uit dat je vooraf al weet wat werkt.’