Hoe ziet een kind een boekpersonage voor zich als de tekst geen huidskleur noemt? Rieke Alderliesten-van Vliet (afgestudeerd aan Tilburg University) onderzocht hoe de witte norm in de Nederlandse jeugdliteratuur terugkomt in wat jonge, zeven- en achtjarige lezers lezen en tekenen. Met haar scriptie behaalde ze een eervolle vermelding van de Scriptieprijs Leesbevordering 2024-2026. Stichting Lezen interviewde haar over de verbeelding van jonge lezers.
door Fieke Van der Gucht

De Scriptieprijs Leesbevordering is een tweejaarlijks initiatief van Iedereen Leest (Vlaanderen) en Stichting Lezen (Nederland). De laureaat van editie 2024-2026 was Rosa Cleiren (KU Leuven). Rieke Alderliesten-van Vliet (Tilburg University, Master Jeugdliteratuur) kreeg een eervolle vermelding voor haar scriptie “Mag ik de normale huidskleur?” Over de witte norm in de Nederlandse jeugdliteratuur. De jury waardeerde dat zij de jonge lezers zelf een stem geeft in haar onderzoek naar een actueel thema. De andere eervolle vermelding ging naar Floor Hoeksema (Universiteit Leiden).
Als bedankje kreeg de leerkracht die met haar klas zou deelnemen aan het onderzoek van Rieke Alderliesten-van Vliet alvast drie boeken waarin personages van kleur een hoofdrol spelen. Dat maakte de leerkracht bewust van het eenzijdige boekenaanbod op school. Eenzelfde eenzijdigheid zag Rieke in haar onderzoek met tien kinderen uit groep 4. Toen die een personage zonder beschreven uiterlijk moesten tekenen, gaven negen van hen dat personage een witte huidskleur. Hoe vormt het boekenaanbod de manier waarop kinderen zich personages voorstellen? Die vraag stond centraal in haar masterscriptie over de witte norm in de Nederlandse jeugdliteratuur.
Je begon bij je eigen ervaring als lezer: als een boek weinig over een personage vertelt, stel je je dat personage al gauw voor zoals jezelf. Hoe werd dat een onderzoeksvraag?
‘Als ik een boek lees en er staat weinig over het uiterlijk van de personages, vorm ik me inderdaad een beeld dat een beetje lijkt op hoe ik eruitzie. Dat hoeft op zich niet erg te zijn. Maar ik vroeg me af of dat voor iedereen zo werkt, of dat sommige groepen lezers zich juist moeilijker in personages herkennen. Omdat witte personages in jeugdboeken oververtegenwoordigd zijn, wilde ik onderzoeken of kinderen van kleur zichzelf minder terugzien in verhalen.’
Je liet kinderen tekenen in plaats van hun rechtstreeks naar huidskleur te vragen. Waarom koos je voor die methode?
‘Ik wilde voorkomen dat ik de kinderen al op het idee bracht om over huidskleur na te denken. Met een vraag als “Welke huidskleur heeft het personage?” stuur je het antwoord. Ik wilde weten wat hun eerste spontane ingeving was. Daarom las ik ieder kind apart een fragment voor uit Herrie in huis (een boek van Mohana van den Kroonenberg, nvdr), zonder aanwijzingen over het uiterlijk van de ik-verteller. Daarna vroeg ik het kind om het gezicht te tekenen. Ik had potloden in verschillende huidskleuren klaargelegd en benadrukte dat er geen goed of fout was.’
Wat tekenden de kinderen?
‘Negen van de tien tekeningen toonden me na afloop van de tekenopdracht een wit personage. Ik zag vaak ook steil haar en blauwgroene ogen als kenmerken. Zeven kinderen maakten er een jongen van. Er was één meisje van kleur dat het personage als een zelfportret tekende. Dat ontroerde me wel. Andere kinderen namen alleen een detail van zichzelf over. Een meisje zei bijvoorbeeld: “Ik geef haar oorbellen, want ik draag zelf ook oorbellen.” En toch tekende ze het personage niet met haar eigen huidskleur.’
Een kind zei bij het tonen van zijn tekening: “Dit is hoe kinderen in kinderboeken eruitzien.” Wat zegt dat over de invloed van het boekenaanbod?
‘Dat zinnetje is me heel erg bijgebleven. De kinderen op deze stadsschool groeien op in een erg diverse omgeving en zien dus veel verschillende mensen. Maar de boeken die ze noemden, thuis én op school, bevatten vrijwel géén personages van kleur. Ook de leerkracht realiseerde zich dat ze nooit boeken met een belangrijk personage van kleur voorlas. Hoewel hun sociale omgeving wél erg divers was, bleek de leeswereld van de kinderen dat niet te zijn. Mijn hypothese is dat dus vooral die niet-diverse leeservaringen sterk meespelen in hoe kinderen zich een personage voorstellen, al vraagt dat natuurlijk om verder onderzoek.’
Was de school zich voor je onderzoek al bewust van dat weinig diverse aanbod?
‘Niet echt. Er waren geen richtlijnen om bijvoorbeeld bij de aankoop van boeken voor de schoolbibliotheek om ook op boeken met diversiteit te letten. De leerkracht vertelde dat ze een zalmroze potlood vroeger lange tijd “huidskleur” had genoemd en zich pas kort daarvoor had bedacht dat er veel verschillende huidskleuren zijn. Mijn bedankje – drie boeken waarin diverse personages voorkomen – kwam dan ook goed van pas. Achteraf heb ik ook een factsheet met mijn bevindingen en aanbevelingen gedeeld met de school, de leerkrachten en de ouders.’
Waarom is het zo belangrijk dat kinderen verschillende personages tegenkomen?
‘Boeken kunnen spiegels zijn, waarin kinderen zichzelf herkennen, en vensters bieden op andere ervaringen. Als een kind zichzelf nooit in een verhaal terugziet, kan dat de herkenning en de leesmotivatie bemoeilijken. En als witte kinderen vooral witte personages tegenkomen, missen ook zij kansen om zich in andere perspectieven te verplaatsen. Het gaat overigens niet alleen om personages laten voorkomen, maar ook om de manier waarop ze worden neergezet: ze moeten verschillende, volwaardige rollen kunnen hebben.’
Je was al langer aan de slag als docent Nederlands bij Hogeschool Inholland toen je dit onderzoek uitvoerde in het kader van je masterstudie Jeugdliteratuur. Heeft het onderzoek iets veranderd in je eigen werk als lerarenopleider?
‘Ik was al met inclusiviteit bezig, maar het onderzoek heeft me daar opnieuw bewuster van gemaakt. Ik geef les aan toekomstige leerkrachten en doe in mijn colleges veel aan boekpromotie. Nu kies ik daarbij bijna altijd een boek waarin diversiteit een rol speelt. We hebben ook leesclubs en ik geef jaarlijks een college over inclusiviteit in jeugdliteratuur. Voor veel studenten is dat een eyeopener. Soms zegt iemand: “Maar ik kan toch gewoon het boek lezen dat ik zelf leuk vind?” Dan is er ruimte om te bespreken waarom een ruim aanbod er juist heel erg toe doet.’
Wat zou je nog meer willen onderzoeken?
‘Mijn onderzoek beperkte zich tot een paar uiterlijke kenmerken: de kleur van de ogen, de haarkleur en haarstijl, en de huidskleur. Ik zou ook willen kijken naar hoe kinderen zich al dan niet herkennen in het boekenaanbod wat andere vormen van diversiteit betreft: op het vlak van gezinssituaties bijvoorbeeld, of verschillen in gender en zelfs in iets als lichaamsbouw. Voor de huidige studie sprak ik met tien zevenjarigen uit één stadsschool. Daar zat bijvoorbeeld geen jongen van kleur bij. Een vervolgonderzoek met meer kinderen en verschillende scholen kan laten zien of de patronen ook elders voorkomen en hoe een diverser boekenaanbod samenhangt met de manier waarop kinderen personages verbeelden.’