Digitale boeken bieden andere mogelijkheden dan papieren boeken. Lezers tikken en vegen op het scherm om zich door de tekst te bewegen, kunnen het lettertype en de lettergrootte aanpassen, en zien aan de scrollbalk of de resterende leestijd hoe ver ze zijn in de tekst. Ook kunnen ze naast het lezen andere activiteiten uitvoeren op hun apparaat (‘taskswitchen’).
Het lezen van digitale teksten in de vrije tijd hangt positief samen met het tekstbegrip. Deze samenhang is ‘klein’ tot ‘verwaarloosbaar’, zo blijkt uit een meta-analyse van 26 studies (effectgrootte = 0,055). Overzichtsstudies naar papieren teksten vinden over het algemeen ‘medium’ tot ‘grote’ positieve effecten. Lezen van papier werkt dus bevorderlijker voor de leesvaardigheid dan van het scherm. Dit komt waarschijnlijk doordat mensen digitaal vluchtiger en oppervlakkiger lezen. Ook zijn online teksten, zoals op sociale media, vaak van lagere kwaliteit dan gedrukte teksten (Altamura et al., 2023).
Het voordeel van lezen van papier boven lezen van een scherm blijkt ook uit ander onderzoek. Digitaal lezen heeft ten opzichte van lezen van papier een ‘klein’ negatief effect op lees- en tekstbegrip, zo blijkt uit drie meta-analyses van respectievelijk 54, 33 en 17 studies (effectgroottes tussen de –0,21 en –0,25) (Clinton, 2019; Delgado et al., 2018; Kong, Sik Seo & Zhai, 2018). Een andere meta-analyse van 37 studies vindt geen verschil tussen papier en scherm (Li & Yan, 2024).
Het minder diepgaande begrip van digitale teksten geldt niet alleen voor het lezen op de computer of laptop, maar ook voor het lezen op de tablet of smartphone, zo laat een meta-analyse van 49 studies zien (Salmerón et al., 2024). Op welk apparaat iemand digitaal leest, maakt voor het tekstbegrip dus niet zoveel uit. De e-reader is in dit onderzoek niet meegenomen.
Wat wel uitmaakt, is de tekstsoort. Het negatieve effect van het scherm gaat op voor informatieve, maar niet voor verhalende teksten (Clinton, 2019; Delgado et al., 2018). Een meta-analyse van 32 studies naar het lezen van verhalende teksten van papier versus scherm vindt ook geen effect op het begrip (Schwabe et al., 2022).
Voorlezen aan jonge kinderen
Bij kinderen tussen de een en acht jaar is er geen verschil tussen het voorlezen van papieren en digitale kinderboeken. Een meta-analyse van 39 studies vindt geen effect voor het verhaalbegrip. Digitale kinderboeken in het informatieve genre stimuleren wel de ontwikkeling van de woordenschat. De effectgrootte is 0,18 in het voordeel van het scherm, wat duidt op een ‘verwaarloosbaar’ positief effect (Furenes, Kucirkova & Bus, 2021).
Digitaal lezen door kinderen
De meeste onderzoeken onder kinderen (van 1 tot 17 jaar) vinden geen verschillen tussen lezen van papier en van een scherm. Het tekstbegrip is voor beide media even diepgaand. Dit blijkt uit een systematische review van 88 studies. Een aantal trends valt op. Oudere kinderen begrijpen informatieve teksten vaak beter als ze die van papier lezen dan van een scherm. Voor jongere kinderen geldt juist dat digitaal lezen voordelen biedt, zeker wanneer de digitale teksten verrijkt zijn met bijvoorbeeld animaties. Ook leerlingen met leesproblemen hebben baat bij digitaal lezen (Hare et al., 2024).
Digitale luisterboeken
Luisterboeken vormen een specifieke variant van het e-boek, waarin een verteller de tekst voorleest. Het effect van deze boeken verschilt per genre. Het tekstbegrip is bij verhalende luisterboeken even diepgaand als bij leesboeken, maar bij informatieve luisterboeken minder diepgaand. Mogelijk komt dit doordat verhalende teksten een duidelijke structuur hebben. Informatieve teksten worden vaak studerend gelezen. Mensen willen dan graag vooruit- en teruglezen en markeringen en aantekeningen maken. Bij luisterboeken gaat dit minder makkelijk dan bij papier. Het zijn vooral jongere lezers die baat hebben bij luisterboeken (Singh & Alexander, 2022).
