Hoe lang is een studieboek uit 2019 houdbaar? Met die vraag waren de auteurs van Jeugdliteratuur en didactiek al een tijdje bezig toen ze boven de Utrechtse Kinderboekwinkel samenkwamen om het plan te maken voor de tweede editie. Bijna twee jaar later is het boek klaar en dat werd op woensdag 3 juni gevierd met een presentatie in Amsterdam.
Even wat herzieningen en een paar aanpassingen en dan zijn we over een half jaar klaar, dacht Peter van Duijvenboden, specialist opleiding van Stichting Lezen. Maar hij en coauteurs, Susan Beckers, Bart Bijl, Yvette Jansen, Janneke de Jong – Slagman, Iris Kamp, Marijke Potters, Aalt Prins en Margriet Smits hadden er toch aardig wat werk aan.
Dat is niet gek als je kijkt naar de ontwikkelingen in het veld en de wensen van de auteurs. Tamar van Gelder, directeur-bestuurder van Stichting Lezen zet woensdagmiddag in haar openingswoord de aanleiding nog even uiteen: “De wereld staat niet stil. Nieuwe kerndoelen vragen om meer aandacht voor literatuuronderwijs. Rijke teksten winnen terrein in de klas. De didactiek ontwikkelt zich. En de auteurs hadden wensen: meer ruimte voor poëzie, voor inclusie en diversiteit, voor burgerschap en persoonsvorming.”
Ze wenst de aanwezigen een inspirerende middag. Het is een rijk programma met aandacht voor de wetenschap, de lespraktijk en natuurlijk, het schrijversvak.
‘Een boek dat begrijpt dat er verschillende soorten leerlingen en leraren zijn’
Erna van Koeven, onderzoeker van Hogeschool Windesheim in Zwolle, voelde zich zeer vereerd toen zij werd gevraagd om te spreken. Ze opent met het gedicht ‘Zonder rekenen’ van Pim Lammers, waarin de ik-figuur over zijn leraar zegt: Het was alsof hij zelf ineens ook niets meer begreep / van dat ingewikkelde gedoe met procenten en delen. / Hij knikte terwijl hij fluisterend mijn woorden herhaalde: / ‘Zonder rekenen is het leven al moeilijk genoeg.’
En zo kun je ook denken over lezen en literatuur, vindt Van Koeven: “Zonder lezen en literatuur is het leven al moeilijk genoeg.” Daarom is het zo belangrijk dat Jeugdliteratuur en didactiek ook een ‘liefdevol boek’ is. “Het is een boek dat begrijpt dat er veel verschillende soorten leerlingen en leraren zijn.”
Openheid, empathisch vermogen, begrip en zorg voor elkaar. Dat hebben we volgens Van Koeven nodig als het gaat om jeugdliteratuur en didactiek. Ze verwijst naar een tekst uit het boek over veranderingen in het schoolvak Nederlands:
Samenhang en leesbevordering zijn belangrijke thema’s, evenals het verwerven van inzicht in en kennis over jezelf, de ander, de wereld en andere culturen. In een tijd van oneliners en gemakkelijke oplossingen gedijt de polarisatie. De tragere wereld van het verhaal kan tegenwicht bieden – en dat is geen luxe, maar noodzaak.
“Deze en meer van dit soort prachtige teksten kom je tegen in het nieuwe boek. Het is precies wat we voor leerlingen uit het vo en mbo nodig hebben.”
Praten, schrijven en dilemma’s bespreken
Linda Vos, docent Nederlands van de Bonifatius Mavo in Emmeloord, verloor ruim twintig jaar geleden haar hart aan de mavo-leerling. Die liefde en de liefde voor jeugdliteratuur blijken woensdag uit haar verhaal. Ze vertelt onder andere over hoe de Bonifatius Mavo in samenwerking met de leesconsulent van de bibliotheek bouwde aan een motiverende leesomgeving in het hart van de school. En over een andere succesfactor: de leesclub voor leraren waar ze de ene keer allemaal hetzelfde boek lezen, en de andere keer een allemaal een ander boek. Zo leren ze samen de schoolcollectie kennen.
Hoogtepunt van Vos’ verhaal is de demonstratie van de documentcamera die ze inzet in het thematisch leesonderwijs, een essentieel hulpmiddel om haar leerlingen mee te nemen bij het werken in het literatuurschrift. De toehoorders kunnen zich voorstellen dat de manier van lesgeven leerlingen aanspreekt; het is een onderzoek in en buiten het boek.
“Soms moeten leerlingen er even doorheen, maar ze raken enthousiast,” sluit Vos haar verhaal af. “Praten, schrijven, dilemma’s bespreken in groepjes en dan weer klassikaal. Ik geloof er echt in dat dit dé manier is.”
Uitgenodigde party crasher
Jeugdboekenschrijver Marco Kunst maakte zich voorafgaand aan deze middag zorgen over of hij tijdens deze boekpresentatie – waar de stemming toch vooral feestelijk moet zijn – wel een kritische noot mocht plaatsen. Daar kreeg hij van de organisatie gelukkig toestemming voor. “Ik ben hier de uitgenodigde party crasher.”
Kunst trakteert het publiek op een sfeervol verhaal over zijn eigen schooltijd, het begin van zijn liefde voor verhalen, en zijn schoolbezoeken in het vo (‘Help! Een heel uur met wel 25 pubers!’). Wat altijd werkt: voorlezen en vertellen over het verhaal. “Ja, ik vertel alles over het verhaal, want ik ga ervan uit dat ze niet lezen,” benadrukt hij.
“Ik heb geleerd om er wat van te maken,” zegt Kunst over het bezoeken van klassen waar kinderen naar eigen zeggen helemaal niks van hem willen weten. En dat blijkt uit de voorbeelden die hij geeft. Zijn enthousiasme is aanstekelijk en zorgt voor een lach bij het publiek.
Naar het boek
En dan is het tijd voor actie. Het publiek wordt onderworpen aan een schriftelijke overhoring: De Nationale Jeugdliteratuur & didactiek-quiz. Een quiz over een boek dat zij nog niet gelezen hebben, die uitdaging durven de aanwezigen wel aan. Marco en Peter – schuilnamen van Aalt Prins en Frits Criens – zijn de winnaars. Zij krijgen een mooie boekenlegger van de Leescoalitie.
Na dit luchtige intermezzo breekt dan eindelijk het officiële moment aan, de overhandiging van het boek aan de auteurs. Namens de schrijvers zegt Janneke de Jong-Slagman vooral trots te zijn dat er zo veel grote maatschappelijk thema’s een plek hebben gekregen in het boek. “De ontwikkelingen, zowel in de samenleving als in de wereld van de jeugdliteratuur, zijn ontzettend hard gegaan. We vonden het belangrijk dat hier aandacht voor is in het nieuwe boek.”
Tot slot is er een dankwoord voor redacteur Ann Casteleyn (Boom uitgevers). Dat zij de auteurs heeft begeleid met de juiste mix van druk en geduld wordt door hen zeer op prijs gesteld.
Jeugdliteratuur en didactiek. Handboek voor vo en mbo (2e editie) is nu verkrijgbaar!
Foto’s: Daan Beeke (Stichting Lezen)