Paarse Vrijdag is vanaf dit jaar vervroegd naar de tweede vrijdag van oktober. Dat betekende hard werken voor COC Nederland – die uitgebreide lespakketten bij de dag maakt – om alle deadlines te halen. De inzet van verhalen als lesmateriaal blijft daarbij onverminderd.
Paarse Vrijdag is ondenkbaar geworden zonder poëzie. Elk jaar vraagt COC Nederland dichters om speciaal voor deze dag twee teksten te schrijven – een voor de middenbouw van het basisonderwijs en een voor het middelbaar onderwijs. De gedichten worden verspreid via video’s, audiobestanden, powerpointpresentaties en posters. Als het even kan, blijven die posters het hele schooljaar in de klas hangen. Of nog veel langer natuurlijk. Het is niet altijd even makkelijk om een dichter te kiezen voor deze opdracht, vertelt Tuyet Stooker – al helpt het dat Stichting Lezen een shortlist voor de organisatie samenstelt. ‘Het moet iemand zijn die zelf onderdeel van de lhbti+-gemeenschap is, of die met zijn of haar werk blijk heeft gegeven van een sterk bondgenootschap,’ vertelt de medewerker interventie & ontwikkeling van COC Nederland.
‘Maar het werk moet ook een beetje pedagogisch verantwoord zijn, dus bijvoorbeeld zonder te veel moeilijke woorden.’ Dit jaar stapte Joke van Leeuwen in de voetsporen van onder anderen Pim Lammers, Myron Hamming en Daniëlle Zawadi. ‘Het is altijd spannend als we het werk binnenkrijgen. Je weet nooit of iemand de juiste toon zal treffen, het thema goed behandelt en – een eis van ons – een duidelijke verwijzing naar lhbti+ erin stopt. Maar zij heeft zulke lieve gedichten geschreven, vooral die voor het basisonderwijs. Een beetje onderhuids, heel ontroerend.’
Elk jaar meer
Paarse Vrijdag bestaat sinds 2010. De dag waarop scholen extra aandacht besteden aan diversiteit, waaronder seksuele en genderdiversiteit – zoals het COC Nederland het doel omschrijft – ontstond op initiatief van enkele Friese scholieren die zichzelf wilden kunnen zijn zonder te worden gepest om hun geaardheid. Zij vroegen de belangenorganisatie voor lhbti+-personen om een lespakket samen te stellen voor hun medeleerlingen.
Sindsdien haken elk jaar meer scholen aan. In 2025 ging het om ruim drieduizend scholen op elk onderwijsniveau. Ook worden de lespakketten steeds verder verfijnd. Zo is er nu nog een overkoepelend lespakket voor het middelbaar onderwijs en het mbo, maar zal dat op termijn worden gesplitst. ‘De afgelopen drie, vier jaar is er meer weerstand,’ zegt Stooker. ‘De Rutgers Stichting, die de Week van de Lentekriebels organiseert, merkt dat zelfs nog veel meer dan wij. Het is fijn dat er desondanks gewoon een stijgende lijn in zit.’
Alleen dit jaar is het – in ieder geval op het moment van het gesprek – twijfelachtig of er opnieuw meer lespakketten worden besteld. Dat heeft alles te maken met de verplaatsing van de dag naar de tweede vrijdag van oktober: dit jaar 9 oktober. De reden daarvoor is de herhaalde feedback van basisscholen, die het in de laatste maand van het jaar al te druk hebben met alle feestdagen om ook nog iets aan Paarse Vrijdag te doen.
‘Je kunt nooit iedereen tevreden stellen. In elke periode is er wel iets, in oktober bijvoorbeeld de Kinderboekenweek. Maar Paarse Vrijdag valt nu mooi samen met Coming Out Dag, die op 11 oktober is. En we zeggen ook altijd: er zitten 365 dagen in het jaar. Een school staat het helemaal vrij om op een ander moment aandacht te geven aan dit thema. Áls een school het maar aandacht geeft. Dat is veel belangrijker dan op welke dag het gebeurt.’
Heel gewoon
De lespakketten bestaan voor een groot deel uit lesbrieven. Alleen al in het pakket voor het basisonderwijs, waar Stooker verantwoordelijk voor is, zitten er veertien. Lesbrieven voor verschillende leeftijdscategorieën: ‘Kleuters vinden het leuk om over dieren te praten.’ Maar ook over een breed scala aan onderwerpen. ‘Ik heb er dit jaar ook een geschreven over nee zeggen en nee ontvangen – hoe doe je dat? Dat gaat eigenlijk gewoon over emotionele vaardigheden.’
Maar de focus ligt natuurlijk op seksuele en genderdiversiteit. ‘Er zijn niet veel organisaties die daar lesbrieven over aanbieden. Ik denk dat wij daar leraren erg mee helpen als zij hiermee aan de slag willen gaan. Het is niet vanzelfsprekend dat zij weten hoe je een onderwerp als intersekse moeten uitleggen. Wat de juiste toon is ook, of wat goede reflectievragen zijn. Wij hebben die expertise wel – ook omdat we elk jaar de lesbrieven uitgebreid evalueren.’
Ook zit er voor de kleuters elk jaar een prentenboek bij. ‘Dit jaar is dat gemaakt door NNID, een organisatie die zich inzet voor intersekse-personen. Zij waren al lang mee bezig dat te ontwikkelen, dit jaar is dat gelukt. De twee jaren hiervoor werkten we samen met Natural Hero Foundation, die prentenboeken hadden gemaakt die focusten op dieren, om zo te laten zien dat ook in het dierenrijk seksuele diversiteit heel gewoon is.’
Iets blijvends
De keuze voor een prentenboek benadert Stooker pragmatisch. Scholen zijn sneller geneigd een pakket te bestellen als ze daar een gratis papieren boek bij krijgen, weet zij. ‘Het mooie van een boek met een sterke lhbti-focus is dat het iets blijvends is. Het wordt daarna opgenomen in de schoolbibliotheek, waar leerlingen het nog jaren kunnen vinden. Maar het hóéft geen boek te zijn. Voor volgend jaar overwegen we een kwartetspel.’
Maar zij beseft ook heel goed de kracht van een boek. ‘In een lesbrief over intersekse is het een uitdaging om de opbouw en de toon precies goed te krijgen. Terwijl een prentenboek over hetzelfde onderwerp die zwaarte als vanzelfsprekend draagt. Kinderen lezen het verhaal, krijgen de belevenissen mee over het personage en kunnen daar veel makkelijker over praten – omdat het niet over hen zelf gaat. Dat is het sterke effect van empathie.’
Het COC zet daarom ook op andere manieren verhalen in om de boodschap over te brengen dat iedereen zichzelf moet kunnen zijn – en school daarvoor een veilige plaats moet zijn. Denk aan video, animatie, audio. ‘Dit jaar heeft Jørgen Hofmans voor ons drie audioverhalen geschreven, voor de onder-, midden en bovenbouw. De verwerkingsopdracht is ook vaak: schrijf een gedicht of een brief. De droge theorie wordt zo tastbaar.’
Queerboeken.nl
Stichting Lezen is dan ook niet voor niets een van de partners van het COC. Het gedeelde geloof in het belang van verhalen voor herkenning en begrip van de ander, heeft niet alleen geleid tot samenwerking rond het jaarlijkse gedicht, maar ook tot queerboeken.nl. Op deze site staan boekentips voor twee verschillende leeftijdscategorieën: 4 t/m 12 jaar en 12+. Elk kwartaal vult samensteller Pim Lammers het aanbod aan met nieuwe titels.
‘In het lespakket zit jaarlijks ook een boekenlegger – en dit jaar misschien een flyer – die naar deze site verwijst,’ zegt Stooker. ‘Er staat een schat aan informatie op, die leraren goed kunnen gebruiken als ze met dit onderwerp aan de slag willen gaan. Ze kunnen in dat geval ook zelf het boek kopen of lenen. Zo heb ik dit jaar ook een lesbrief gemaakt bij De boer en de dierenarts van Pim Lammers. Zijn uitgeverij heeft daar toestemming voor gegeven. Daar ben ik heel blij mee.’
Dit artikel verscheen in Lezen 3, 2026. De tekst is geschreven door Maarten Dessing en de foto is gemaakt door Ruby Cruden.