Studiedag Lezen en schrijven in alle vakken

10.30-11.00 Inloop

11.00-11.10 Welkom 

Integratie van lezen en schrijven

11.10-11.50 Keynote 1: De wetenschap van lees-schrijfverbindingen: verbindingen benutten, verschillen respecteren | Young-Suk Grace Kim

12.00-13.00 Parallelle sessies: deelnemers kiezen een van beide richtingen

• Primair onderwijs (Suzanne van Norden)
• Voortgezet onderwijs (Moniek Vis)

13.00-13.40 Lunch

Integratie van lezen in andere vakken

13.40-14.20 Keynote 2: De wisselwerking tussen lezen met begrip en achtergrondkennis | Paul van den Broek

14.30-15.30 Parallelle sessies: deelnemers kiezen een van beide richtingen

• Primair onderwijs (Suzanne Bogaerds-Hazenberg)
• Voortgezet onderwijs (Edith Alkema)

15.30-16.00 Koffiepauze

16.00-16.45 Paneldiscussie

16.45-17.00 Afsluiting (en aansluitend receptie)

De wetenschap van lees-schrijfverbindingen: verbindingen benutten, verschillen respecteren | Young-Suk Grace Kim

Hoe nauw zijn lezen en schrijven met elkaar verbonden, en wat betekent dit voor de onderwijspraktijk? In deze lezing onderzoeken we de relatie tussen lezen en schrijven en verkennen we de implicaties daarvan voor de praktijk. Deelnemers leren welke gedeelde basisvaardigheden zowel lezen als schrijven ondersteunen, en hoe geïntegreerde onderwijsaanpakken kunnen worden ingezet die deze verbindingen benutten, terwijl tegelijk rekening wordt gehouden met de unieke eisen van elke vaardigheid. Op basis van wetenschappelijk bewijs en praktijkvoorbeelden biedt deze lezing onderwijsprofessionals een kader voor effectieve lees- en schrijfonderwijspraktijken die bijdragen aan het versterken van zowel lees- als schrijfvaardigheden.

Let op: deze keynote is Engelstalig.

De wisselwerking tussen lezen met begrip en achtergrondkennis | Paul van den Broek

De wisselwerking tussen lezen en leren staat centraal in deze presentatie. Het eerste deel van de presentatie beschrijft de processen die plaatsvinden wanneer een lezer een coherente mentale representatie van de tekst opbouwt en de rol die achtergrondkennis van de lezer daarbij speelt. De nadruk ligt op de combinatie van passieve en actieve processen en op de belangrijke rol van de standaard voor coherentie die de lezer hanteert.

In het tweede deel wordt beschreven hoe begrip van teksten leidt tot inhoudelijke kennisontwikkeling in de lezer. De nadruk ligt hierbij met name op de essentiële rol van diep begrip voor leerlingen om hun kennis door het lezen van (zaakvak)teksten te vergroten. In deze delen wordt inzichtelijk gemaakt hoe de wisselwerking zowel kennis als leesbegrip versterkt. Echter, de relatie is niet alleen positief maar kan ook negatief zijn, zoals bij foutieve of misleidende informatie in de tekst (bijv. misinformatie, fake news) of in achtergrondkennis van de lezer (bijv. misconcepties).

In het derde deel komen deze situaties en manieren om de nadelige effecten zo veel mogelijk te voorkomen aan bod. In het vierde deel worden implicaties van de eerdere delen voor onderwijs gericht op lees- en kennisontwikkeling benoemd.

Integratie van lezen en schrijven

Ronde 1: Primair onderwijs | Suzanne van Norden

Lezen en schrijven om te denken en kennis op te bouwen

Schrijven zit in het basisonderwijs vaak ‘verstopt’ in het taalprogramma. Dat is jammer, want kinderen schrijven makkelijker, gemotiveerder en beter over onderwerpen waarmee ze ervaring hebben, waarmee ze bezig zijn bij de zaakvakken en waarvan ze genoeg afweten. Omgekeerd is schrijven een geweldige manier om hun denken over die onderwerpen te stimuleren. Welke strategieën kan een leerkracht inzetten om schrijfvaardigheid van kinderen binnen de context van een onderwerp te versterken? Wat moet een leerkracht daarvoor weten over teksten? Wat maakt een goede schrijfles? Hoe krijgen kinderen plezier in schrijven en ontwikkelen ze zich er ook nog in?

In deze presentatie/workshop krijgen deelnemers een beeld van de mogelijkheden van geïntegreerd schrijfonderwijs. Uitgangspunt daarbij zijn de boeken Iedereen kan leren schrijven (derde druk 2024) en Wat een goede tekst! (2022). 

Ronde 1: Voortgezet onderwijs | Moniek Vis

Genregericht, samenhangend lees- en schrijfonderwijs in de praktijk

Lees- en schrijfvaardigheid worden in het onderwijs vaak als aparte vaardigheden behandeld, terwijl een geïntegreerde aanpak veel voordelen heeft. Dat lezen en schrijven met elkaar verbonden zijn blijkt immers uit zowel theoretisch als empirisch onderzoek. Onderwijs vanuit een genreperspectief is een manier om de samenhang tussen lezen en schrijven vorm te geven. Op deze manier ontwikkelen leerlingen kennis over lees- en schrijfprocessen, zien zij de overeenkomsten tussen beide vaardigheden beter en worden zij zich bewuster van hun taalvaardigheid.

Lezen in andere vakken

Ronde 2: Primair onderwijs | Suzanne Bogaerds-Hazenberg

Tekststructuur als kapstok: meer grip krijgen op informatieve teksten in alle vakken

Naarmate leerlingen verder komen in hun leesontwikkeling, nemen ook de eisen toe: leerlingen moeten met steeds complexere informatieve teksten kunnen omgaan en daar diep begrip van opbouwen. Zeker als leerlingen meer vakoverstijgend gaan lezen, willen we dat leerlingen ook van die teksten leren. Een kansrijke aanpak bij vakoverstijgend lezen moet enerzijds recht doen aan kennisdoelen, maar ook ervoor zorgen dat leerlingen blijven groeien in hun leesvaardigheid. 

In deze workshop leren deelnemers hoe je leerlingen helpt om informatie uit teksten samenhangend te verwerken, met behulp van tekststructuur. Je leert ook kritisch te kijken naar teksten en verlaat de workshop met concrete, evidence-based handvatten om hier zelf ook mee aan de slag te gaan.

Ronde 2: Voortgezet onderwijs | Edith Alkema

Leren bij de schoolvakken; schrijvend lezen en integrerend schrijven

 In deze interactieve workshop ga je op basis van bronnen een korte synthesetekst schrijven. Dat is een tekst over een bepaald vraagstuk waarbij de kernpunten uit verschillende bronnen met elkaar in verband gebracht worden, met toevoeging van eigen kritische afwegingen op basis van kennis. Leerlingen leren daarbij over hun schoolvak en de korte syntheseteksten kunnen reguliere toetsen vervangen (subtitel workshop). De workshop start met de achterliggende problematiek en ontwerpprincipes, waarna je zelf wat kunt uitproberen aan de hand van teksten die de spreker zelf meebrengt. Het resultaat wordt vervolgens teruggekoppeld naar bevindingen van de spreker, waarna een conclusie en evaluatie volgt.

Deze workshop kun je (met bronnen naar eigen keuze) zo in de les toepassen. Leuk als je laat weten hoe dat ging: edithalkema@gmail.com.

Young-Suk Grace Kim

Dr. Young-Suk Grace Kim is hoogleraar aan de University of California Irvine, en voormalig leerkracht. Haar onderzoek richt zich op hoe kinderen lees- en schrijfvaardigheden ontwikkelen en welke didactische benaderingen het meest effectief zijn voor diverse groepen leerlingen. Zij heeft uitgebreid gewerkt met zowel eentalige als meertalige kinderen met uiteenlopende taalkundige achtergronden (Engels, Spaans, Chinees, Koreaans en Kiswahili), en haar onderzoek biedt evidencebased richtlijnen voor leerkrachten die werken in de diverse klaslokalen van vandaag. 

Paul van den Broek

Paul van den Broek, (Ph.D. University of Chicago, 1985) is hoogleraar Pedagogische Wetenschappen aan de Universiteit Leiden. Hij onderzoekt de cognitieve en neurologische processen tijdens begrijpend lezen bij kinderen en volwassenen, en de ontwikkeling van instructiemethoden voor bekwame en zwakke lezers. Hij heeft veel gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften en boeken en is redacteur van zeven boeken. In 2010 is hij door Science gevraagd een artikel te schrijven over het gebruik van teksten in zaakvakken. 

Moniek Vis

Moniek Vis studeerde Nederlandse taal- en letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en werkte daarna als docent Nederlands in het voortgezet en hoger onderwijs en als taaltrainer in het bedrijfsleven. Zij doet als docent-onderzoeker promotieonderzoek naar de samenhang tussen lees- en schrijfvaardigheid en de rol die genredidactiek daarin kan spelen. Ze publiceerde over dit onderzoek in wetenschappelijke tijdschriften en sprak op (inter)nationale conferenties. Daarnaast werkte ze mee aan een handboek vakdidactiek Nederlands, Vaardig met vakinhoud, en een internationale publicatie over genre, Multidisciplinary views on discourse genre.

Suzanne Bogaerds-Hazenberg

Dr. Suzanne Bogaerds-Hazenberg is in haar wetenschappelijk onderzoek vooral gericht op het verkennen van mogelijke aanpakken om het tekstbegrip van leerlingen in het basisonderwijs te vergroten. Daarbij onderzocht ze bijvoorbeeld in hoeverre aandacht voor informatieve tekststructuur leerlingen kan helpen om grip te krijgen op steeds complexere teksten, en in hoeverre close reading een kansrijke didactiek is. Momenteel werkt Suzanne op het raakvlak tussen wetenschap en onderwijspraktijk en werkt ze nauw samen met educatieve uitgevers, toetsmakers en scholen om wetenschappelijke inzichten te vertalen naar concrete handvatten voor de onderwijspraktijk.  

Suzanne van Norden

Suzanne van Norden is auteur van meerdere boeken over taal- en schrijfonderwijs voor de basisschool, waaronder Iedereen kan leren schrijven (2022). Ze werkte als pabodocent op o.a. de Marnix Academie in Utrecht en is zelfstandig consulent/trainer in het basisonderwijs. Vanaf dit jaar maakt ze deel uit van een Expertgroep van trainers en consulenten op dit gebied, te vinden op www.iedereenkanlerenschrijven.nl. Daar houdt ze ook een blog bij over schrijven op school. Op basisscholen werkt ze samen met leerkrachten aan het ontwikkelen van motiverend en functioneel taalonderwijs, waarin de betrokkenheid van kinderen en een sterke relatie met de zaakvakken centraal staan. Begeleid lezen, praten en schrijven over betekenisvolle en relevante onderwerpen is in haar ogen de beste manier om kinderen taalvaardiger te maken.

Edith Alkema

Edith Alkema (PhD) was docent biologie, klassieke culturele vormgeving en wetenschapsoriëntatie, en onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam op het gebied van wetenschapsgeschiedenis en educatie.  De laatste jaren onderzocht ze onder andere hoe zij leerlingen kan helpen met het schrijven van teksten op basis van bronnen.Bij haar lees- en schrijfmethode snijdt het mes aan twee kanten: door het kritisch lezen van bronnen (begrijp ik wat er staat en wat weet ik van het onderwerp af) en het doeltreffend bewerken van de bronnen over een bepaalde kwestie die speelt binnen een vak, leert de leerling het schoolvak begrijpen en tegelijkertijd leert de leerling begrijpelijk schrijven over het bepaalde vak.