Studiedag digitalisering en lezen

Eliane Segers | Omgaan met digitale paniek

Als het om digitaliteit gaat in onderwijsland zien we een interessante spagaat. Aan de ene kant wil men mee met de vaart der volkeren. Het digibord werd een aantal decennia geleden in ongelofelijk tempo ingevoerd bijvoorbeeld. Maar ook het gebruik van AI in scholen neemt razendsnel toe. Aan de andere kant zijn er de zorgen. Is lezen van papier niet beter? Leren kinderen minder als ze digitaal bezig zijn? Zouden we computers niet weg moeten houden van scholen? Op deze spagaat zal Eliane Segers ingaan in haar keynote, gelinkt aan wat wel en niet bekend is op dit gebied vanuit onderzoek.

Prof. dr. Eliane Segers is hoogleraar Leren en Technologie aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek richt zich op individuele variatie in leren, en hoe technologie een bijdrage kan leveren aan het leren. Een groot deel van haar onderzoek is rondom leesontwikkeling en het lezen van digitale teksten. Daarnaast is een onderzoekslijn naar de rol van de (digitale) thuisomgeving op de ontwikkeling. Naast haar werk aan de RU, is ze wetenschappelijk directeur van het Expertisecentrum Nederlands, en trekker van het focusgebied Pedagogiek & Didactiek (samen met prof. Haelermans) bij het Nationaal Onderwijslab AI.

Rens van Haaren | Lezen tussen de apps

Voortgezet onderwijs

Jongeren brengen veel tijd door op hun smartphone, terwijl het lezen van langere teksten onder druk staat. Kan diezelfde smartphone ook worden ingezet om jongeren juist te ondersteunen bij het lezen? Digitale leesomgevingen bieden daarvoor nieuwe mogelijkheden, zoals AI-gegenereerde terugblikken op wat eerder in het verhaal is gelezen en ‘streaks’ die de regelmaat van het lezen zichtbaar maken. Maar helpen zulke functies jongeren ook daadwerkelijk om te lezen? En wat gebeurt er als leerlingen een langere tekst zelfstandig thuis moeten lezen? In deze sessie gaat Rens van Haaren, aan de hand van twee veldexperimenten, in op deze vragen. Daarbij bekijken de onderzoekers ook de ontwikkelde smartphone-leesapp en staan ze stil bij wat de bevindingen kunnen betekenen voor het ondersteunen van digitaal lezen in de praktijk.

Rens van Haaren is promovendus aan het Behavioural Science Institute van de Radboud Universiteit. In zijn onderzoek staat centraal hoe technologie kan bijdragen aan een beter leesonderwijs. Binnen het landelijke project LeesEvolutie onderzoekt hij hoe technologische toepassingen kunnen bijdragen aan de leesbetrokkenheid en het tekstbegrip van jongeren. Daarnaast werkt hij bij het Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI), waar hij zich onder meer richt op de effectieve inzet van AI ter ondersteuning van het leesbegrip in de klas.

Kelly Gort | Klaar voor de leeschallenge?

Voortgezet onderwijs

Op welke manier kunnen we de leesbetrokkenheid van leerlingen verhogen en hoe kan technologie hieraan bijdragen? Tijdens deze interactieve sessie bespreekt Kelly Gort de inzichten uit onderzoeken naar de effecten van instructiekenmerken op het verhogen van leesbetrokkenheid en tekstbegrip bij adolescenten. Daarnaast zal ze ingaan op een leeschallenge die is uitgevoerd in het vmbo (basis/kader): Sneakspot! Tijdens deze challenge gaan leerlingen in een authentiek gesimuleerde omgeving aan de slag met een probleem dat past bij de profielkeuze voor het eindexamen. De eerste resultaten van de challenge en de invloed van verschillende onderwijskenmerken op de leesbetrokkenheid van leerlingen komen in de bijdrage aan bod. Ook wordt de ontwikkeling van de tweede leeschallenge besproken.

Kelly Gort is promovenda bij de Vrije Universiteit Amsterdam en het LeesbevorderingsLab. Ze doet, binnen het landelijke NWO-project LeesEvolutie, onderzoek naar de effecten van online leeschallenges (game-based leesopdrachten) op de leesbetrokkenheid en het tekstbegrip van leerlingen in het vmbo (basis/kader). Daarnaast werkt Kelly Gort als instituutsopleider bij de Educatieve Master Primair Onderwijs (EMPO) en heeft ze een achtergrond als orthopedagoog en leerkracht in het basisonderwijs.

Andrea Jetten | Een digitale interventie voor leerlingen met leesproblemen: van ontwerp tot eerste resultaten

Primair onderwijs

Begrijpend lezen hangt af van meerdere vaardigheden tegelijk, zoals technisch lezen, woordenschat en het kunnen leggen van verbanden tussen tekstdelen. In deze sessie behandel ik de ontwikkeling van een digitale interventie die deze vaardigheden gecombineerd aanpakt en die inspeelt op verschillende typen leesproblemen bij leerlingen in de bovenbouw van de basisschool en de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Ik deel testresultaten uit de onderwijspraktijk en ga in op de ervaringen met het werkbaar maken van zo’n interventie voor leraren en scholen.

Andrea Jetten is promovenda aan het Instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit Leiden, waar zij onderzoek doet naar leesinterventies voor leerlingen met leesproblemen. Ze heeft een achtergrond in de cognitieve neurowetenschappen. Eerder werkte ze bij War Child, waar ze digitale lees- en rekenprogramma’s ontwikkelde voor jonge kinderen in conflictgebieden, en bij TNO, waar ze onderzoek deed naar human factors.

Jelle Osinga | Wie zit hierachter? Hoe wij jonge lezers leren navigeren in het moderne medialandschap door middel van broninformatie

Primair onderwijs

Om door het moderne medialandschap te navigeren moeten lezers zelfstandig informatie vanuit verschillende bronnen kunnen beoordelen op betrouwbaarheid en integreren. Een belangrijke vaardigheid hierbij is “sourcing“: het verzamelen, interpreteren en toepassen van de broninformatie van een document, zoals de auteursnaam of publicatiedatum. Helaas doet de gemiddelde lezer dit in de praktijk maar zelden. Hierom is er in de laatste jaren veel onderzoek geweest naar Sourcing onderwijs, en is deze vaardigheid zelfs geïntegreerd in de nieuwste Nederlandse onderwijsrichtlijnen. Toch weten we nog te weinig over hoe sourcing in basisonderwijs toegepast kan worden, terwijl deze scholieren juist een kwetsbare doelgroep vormen voor misinformatie. Jelle Osinga vertelt over de inzichten die werden verzameld door middel van literatuuronderzoek, waaronder een overzicht van de invloedrijke factoren en processen die een rol spelen bij de sourcing vaardigheden van basisschoolleerlingen.

Jelle Osinga is een promovendus onder de afdeling Taal & Communicatie van de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht. Zijn promotietraject is een samenwerking tussen de Universiteit Utrecht en Avans Hogeschool, en is deel van NWO-project LeesEvolutie. Zijn promotietraject heeft het doel om inzicht te verkrijgen in hoe sourcing, i.e. het interpreteren en toepassen van broninformatie om meer begrip over de bron te krijgen, effectief aangeleerd kan worden bij kinderen in groep 7 en 8 van het primair onderwijs (i.e., kinderen van 10-12 jaar oud).

Marloes van Moort | Leesbegrip in een online wereld: uitdagingen, mogelijkheden en implicaties voor het onderwijs

Bovenbouw primair onderwijs en voortgezet onderwijs

Met de komst van het internet is de manier waarop we lezen en de context waarin we lezen en kennis opdoen veranderd. Het lezen van teksten op het internet brengt unieke mogelijkheden én uitdagingen met zich mee. Om alle mogelijkheden van de digitale omgeving te kunnen benutten zijn goede digitale leesvaardigheden essentieel. Maar wat is er nu zo bijzonder aan digitaal lezen? In deze bijdrage bespreekt Marloes van Moort hoe online lezen anders is dan het lezen van een boek of andere gedrukte tekst. Daarnaast licht ze de kerncompetenties toe die nodig zijn om goed met online informatie om te gaan, zoals het vinden van informatie, het combineren van verschillende bronnen en het beoordelen of informatie betrouwbaar is. Tot slot gaat ze in op de kansen en uitdagingen van online lezen en hoe leerlingen kunnen worden ondersteund bij het aanleren en ontwikkelen van deze kerncompetenties.

Dr. Marloes van Moort is universitair docent Taal en Communicatie bij de Universiteit Utrecht. Ze gebruikt verschillende onderzoekstechnieken, zoals gedragsmaten, eyetracking, EEG en fMRI, om te onderzoeken hoe ervaren lezers teksten lezen en begrijpen én hoe ze leren van teksten. Ze kijkt daarbij onder andere naar hoe lezers hun eigen kennis en informatie uit een tekst gebruiken om te beoordelen wat ze lezen en hoe dit bepaalt wat ze uiteindelijk onthouden.

Christiaan Coenraads | Jonge lezers, schermen en AI: wat is wijsheid?

Voor- en vroegschools en onderbouw primair onderwijs

Er zijn veel terechte zorgen over kinderen en digitale apparaten. Maar we weten ook dat onze kinderen opgroeien in een wereld vol schermen en AI. Wat is nu wijsheid? Wat betekent technologie voor de jonge lezer? Zijn digitale toepassingen alleen bedreigend? Of bieden ze ook kansen? En zo ja: welke kansen dan? Aan de hand van voorbeelden en wetenschappelijke inzichten neemt Christiaan Coenraads je mee langs de meest recente ontwikkelingen. Hij laat voorbeelden zien van waar technologie jonge lezers kan helpen. Leerkrachten op zoek naar meertalig lesmateriaal, kinderen die zich slecht kunnen concentreren en ouders die niet voorlezen: allemaal kunnen ze baat hebben bij digitale hulpmiddelen. In deze workshop zie je wat wel en wat niet werkt. Ook de rol van AI komt aan bod.

Christiaan Coenraads is eigenaar van Het Woeste Woud en ontwikkelaar van digitale leesinnovaties. Hij werkt samen met wetenschappers om leesinnovaties te ontwerpen en te testen. Een recent voorbeeld is www.saylbooks.com. Christiaans motto: geniet, maar klik met mate.