Lezen in de vrije tijd hangt samen met sociaal begrip en empathie. Dit blijkt uit twee meta-analyses van respectievelijk 30 en 114 studies. Mensen die veel lezen, zijn beter in staat om de gedachten en emoties van andere mensen te begrijpen. Ook zijn zij empathischer: ze kunnen zich beter inleven in andere mensen (Mumper & Gerrig, 2017; Wimmer et al., 2024).
Het verband tussen lezen en sociaal begrip en empathie geldt voornamelijk wanneer mensen veel fictie of verhalen lezen. Het lezen van non-fictie houdt minder sterk verband met inzicht en inleving in anderen (Mumper & Gerrig, 2017; Wimmer et al., 2024).
(Voor)lezen en Theory of Mind
Het verband tussen het lezen van fictie en sociaal begrip ontstaat op jonge leeftijd. Kinderen ontwikkelen dan hun ‘Theory of Mind’. Ze leren dat hun eigen gevoelens en gedachten verschillen van die van andere mensen. Deze vaardigheid is een voorwaarde om empathisch te kunnen zijn.
Kleuters ontwikkelen hun Theory of Mind beter als ouders veel prentenboeken kennen en hen regelmatig voorlezen (Adrian et al., 2005; Mar et al., 2010). Het aanleren van Theory of Mind is onderdeel van de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Er bestaat ook bewijs dat voorlezen de sociaal-emotionele ontwikkeling stimuleert.
Ook bij oudere kinderen lijkt er een verband te bestaan tussen lezen en sociaal begrip, al is onderzoek op dit gebied schaars (Batini et al., 2021).
Fictie lezen en sociale cognitie: oorzaak en gevolg
Het lezen van vooral (literaire) fictie hangt samen met sociaal begrip en empathie. Wat hierbij oorzaak is en wat gevolg, is niet duidelijk. Zorgt fictielezen voor meer inzicht en inleving in andere mensen? Lezen mensen die van zichzelf sociaal begripvoller en empathischer zijn liever fictie? Of werkt het verband beide kanten op?
Experimenteel onderzoek laat wisselende resultaten zien. Soms is er wel, soms geen, en soms zelfs een negatief effect van het lezen van (literaire) fictie op sociaal begrip en empathie (Kidd & Castano, 2013; Panero et al., 2016; Lenhart & Richter, 2025; Eekhof, 2024). Als de verschillende studies worden samengenomen, is er een significant (‘betekenisvol’) positief effect van fictielezen op de sociale cognitie (inzicht en inleving in anderen) (Hedges’ g = .14/.15). Voor het lezen van non-fictie geldt dit niet of in mindere mate (Dodell-Feder & Tamir, 2018; Wimmer et al., 2024). Fictielezen lijkt dus te zorgen voor meer inzicht en inleving in andere mensen.
Effecten op korte en lange termijn
Hoe valt dit kleine positieve effect van fictielezen te verklaren? Waarschijnlijk is er in de experimentele studies sprake van een ‘priming effect’. Als mensen een fictietekst lezen, komen ze in een sociale mindset. Daardoor scoren ze vervolgens hoger op sociaal begrip en empathie. De sociale vaardigheden die mensen al hebben, worden dan dus aangesproken (Wimmer et al., 2024).
Het effect van fictielezen op de sociale ontwikkeling ontstaat vermoedelijk niet onmiddellijk, maar stapsgewijs. Door fictie te lezen, oefenen mensen met het inzicht en de inleving in andere mensen. Daardoor groeien sociaal begrip en empathie op de langere termijn (Eekhof, 2024).
Een wederzijds effect
De omgekeerde relatie gaat ook op: sociaal begrip en empathie beïnvloeden hoe mensen lezen. Lezers met hoge sociaal-cognitieve vaardigheden verplaatsen zich tijdens het lezen relatief sterk in de personages van een verhaal. Doordat zij zich tijdens het lezen meer inleven, draagt de leeservaring vervolgens weer bij aan de verdere ontwikkeling van hun sociaal-cognitieve vaardigheden (Eekhof, 2024).
