Citeren? Stichting Lezen - Leesmonitor(2022). Competentiemodel voor boekkeuze op maat. https://www.lezen.nl/onderzoek/competentiemodel-voor-boekkeuze-op-maat/.
10 februari 2021

Het literaire niveau van leerlingen in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs loopt sterk uiteen. De individuele verschillen tussen vwo’ers zijn groter dan die tussen havisten. Om deze reden geniet het de voorkeur dat docenten maatwerk leveren. Dit geldt ook voor de boeken die ze aanraden en/of toestaan voor de lijst. Theo Witte (2008) ontwikkelde, op basis van de input van vakdocenten, een gevalideerd model met zes niveaus voor oplopende literaire competentie. De indeling is gebaseerd op de ontwikkelingspsychologie van Jean Piaget en Lev Vygotsky. Het model helpt leerkrachten om het literatuuronderwijs toe te spitsen op het niveau van individuele leerlingen. Dit vergroot de kans dat leerlingen boeken voor de leeslijst kiezen op of vlak boven hun niveau, en steeds een treetje hoger kunnen zetten op de ‘ladder’ van literaire competentie.

Witte’s model voor literaire competentie

niveau leerlingniveau literair werkbeginniveaueindniveaumanier van lezen
zeer beperkt< zeer eenvoudigzwak havo4zeer onvoldoende havo5/vwo6Op zoek naar spanning (actie) en drama (emotie). Belevend lezen.
beperktzeer eenvoudigredelijk havo4onvoldoende havo5, zeer onvoldoende vwo6Interesse in herkenbare situaties, gebeurtenissen en emoties. Literatuur is bij voorkeur realistisch. Herkennend lezen.
enigszins beperkteenvoudiggoed havo4redelijk havo5, onvoldoende vwo6Interesse in maatschappelijke, morele en psychologische vraagstukken. Literatuur is middel om wereld te verkennen en eigen gedachten te vormen. Reflecterend lezen.
enigszins uitgebreidgemiddeld complexzeer goed havo4goed havo5, redelijk vwo6Interesse in verteltechniek, romanstructuur, intentie auteur. Bereidheid tot verdiepen in complexe gebeurtenissen en emoties. Ontluikend literair-esthetisch besef. Interpreterend lezen.
uitgebreidcomplexniet van toepassingzeer goed havo5, goed vwo6Verdiepen in thematiek en structuur, maar ook in literair-historische achtergronden en stijl. Belangstelling voor canon, literaire conventies, klassieke auteurs, cultuurhistorische achtergronden. Letterkundig lezen.
zeer uitgebreidzeer complexniet van toepassingzeer goed havo 5 en vwo 6Literatuur brengt verdieping, helpt greep te krijgen op werkelijkheid. Literair-kritische leeshouding. Intellectualistisch lezen.

De website Lezen voor de Lijst, gelanceerd in november 2011, is de praktische uitwerking van het competentiemodel. Leerkrachten en leerlingen vinden er honderden boeken die zijn geclusterd op de competentieniveaus. De boeken zijn voorzien van achtergrondinformatie over de moeilijkheidsgraad, de literaire kenmerken en aanwijzingen en opdrachten voor bij het lezen en interpreteren. De zes competentieniveaus voor de bovenbouw van havo en vwo en het mbo (Jeugdbibliotheek 15-18 jaar) zijn in 2012 uitgebreid met vier niveaus plus een instapniveau voor het vmbo en de onderbouw van havo en vwo (Jeugdbibliotheek 12-15 jaar).