Een oproep aan leraren: begin je les met vijftien minuten (voor)lezen
Op 8 september concludeerde PISA dat 39 procent van de Nederlandse vijftienjarigen het basisniveau leesvaardigheid niet meer haalt. Slechts 16 procent van de scholen komt aan de aanbevolen zestig minuten vrij lezen per week. Op 20 september meldden de Universiteit Utrecht en het Trimbos-instituut dat 22 procent van de jongens medeleerlingen accepteert die homo of lesbisch zijn; bij meisjes zakte de empathie van 78 naar 51 procent. COC bevestigt dat “homo” nog altijd een veelgebruikt scheldwoord is op het schoolplein en dat lhbti-leerlingen vaker worden gepest. Kinderen noemen geen plek zo onveilig als hun school.
Wij denken dat dit hetzelfde verhaal is: een generatie die steeds minder oefent in het begrijpen van medemensen. Onderzoek laat zien dat fictie lezen sterker samenhangt met leesvaardigheid dan elke andere tekstsoort. En fictie is een van de weinige media die je dwingt tot empathie, bladzijde na bladzijde. Lezen is leven in het hoofd van een ander mens.
Boeken zijn vensters en spiegels. Een venster toont een wereld die niet de jouwe is en die verbreedt. Een spiegel laat je jezelf zien op een manier die je niet verwachtte. Algoritmes bouwen een online werkelijkheid op maat, arm aan vensters en spiegels, en leerlingen scrollen daar zeseneenhalf uur per dag doorheen. Fictie doet ze cadeau. De les van (auto)fictie is dat een ander mensenleven net zo geldig is. Het gebrek aan die les zie je terug in de cijfers over acceptatie.
Empathie en inleving zijn bovendien niet het exclusieve terrein van het schoolvak Nederlands. Lezen en schrijven zijn losgeraakt van andere vakken, terwijl je juist kennis van geschiedenis, biologie of maatschappijleer nodig hebt om een tekst te doorgronden.
“Maar”, werpen jongeren tegen in de mentorgesprekken, “wij hebben wel discipline en motivatie: wij staan vijf dagen per week in de sportschool.” Ons antwoord: het een hoeft het ander niet uit te sluiten. Inleven in een verhaal kan ook met een (luister)boek van Xillan Macrooy, Lieke Marsman, Splinter Chabot, Safae el Khannoussi, Raoul de Jong, Yael van der Wouden, Dominique de Groen, Edward van de Vendel, Teddy Tops, Pim Lammers, Anja Meulenbelt, Tobi Lakmaker, Pete Wu, Ludwig Volbeda, Haroon Ali, Alara Adilow, Andreas Burnier, Maartje Wortel, Jessica van Geel, Kevin van Vliet, Thomas van der Meer, Maurits de Bruijn en velen anderen. “Het vermogen je in een ander te verplaatsen”, schrijft Irene Vallejo in Uit liefde voor het lezen, verrijkt ons niet alleen persoonlijk, maar komt ook ons dagelijks samenleven en onze sociale vaardigheden ten goede. Of in de woorden van rapper Sef: “zit je op school / ik heb een tip / lees stiekem (BOEKE) / als je spijbelt / vooruitgang moet je (BOEKE).”
Daarom roepen wij op, in de week van het Onderwijs met Dag van de Leraar en Paarse Vrijdag: leraar, lees minimaal vijftien minuten voor, laat leerlingen zelf lezen of luisteren, en praat er samen over. Dit is geen wondermiddel, maar wel een begin. Elke (vak)docent kan een les beginnen met een kwartier voorlezen. Doe je mee, vrijdag?
Daan Krahmer (leraar Geschiedenis) en Tamar van Gelder (directeur-bestuurder Stichting Lezen)