Nieuwe Prinsengracht 89  1018 VR  Amsterdam   020 623 05 66  info@lezen.nl Stichting Lezen op Twitter Stichting Lezen op FacebookNieuwsbrief         Frysk  English  Contact  Login

Samen lezen onder de loep op IGEL

Datum: 
17 augustus 2018

Verhalen helpen mensen uit sociaal isolement

Wetenschappers die onderzoeken hoe we literatuur lezen verzamelen zich eens in de twee jaar op de IGEL-conferentie. Niels Bakker, onderzoeksmedewerker van Stichting Lezen, brengt verslag uit.

Een onwennige lach rolt door de zaal. Wetenschappers observeren graag andere mensen, maar zelf onderdeel zijn van een experiment? Er staat een workshop over samen lezen op het programma van de IGEL-conferentie in het Noorse Stavanger. Jane Davis verzoekt de aanwezigen zich in te leven in de doelgroep van haar organisatie The Reader: mensen die niet graag lezen en die kampen met drugs- en alcoholverslaving, ziekte of moeizame relaties. Bankier James is bijvoorbeeld verslaafd aan de cocaïne en dreigt te worden verlaten door zijn vriendin.

Het gedicht dat we vanmiddag samen gaan lezen heet The Future van Ruth Fainlight. ‘Ze wacht als een non van een gesloten orde, of als een talentvolle jonge danser’, luiden de regels van het middelste couplet. De toekomst uit zich in een ‘moeilijke beloning’. Met zulke contradicties creëert het gedicht een voortdurende onderhuidse spanning. James, zo denken de aanwezigen, zou zich verzetten tegen deze complexe boodschap. Maar wat is dan het effect van deelname aan een leesgroep?

Laat dit precies zijn wat Davis en haar man Phil, onderzoeker aan de Universiteit van Liverpool, de komende jaren willen gaan onderzoeken. Ook andere wetenschappers hebben steeds meer aandacht voor de studie van het fenomeen bibliotherapie: het inzetten van verhalen om mensen te helpen in hun dagelijkse leven. Op IGEL, de tweejaarlijkse conferentie voor empirische literatuurwetenschap, stonden sessies op het programma over leesgroepen in alle soorten en maten - als zelfhulp, middel om geletterd te raken of voor de gezelligheid in de vrije tijd.

Zo lezen geneeskundestudenten in Hongarije verhalen over ziekte. Het idee is dat ze zich, dankzij de ontspanning die lezen biedt, beter kunnen inleven in hun toekomstige patiënten. Een ander project brengt vrouwen samen die worstelen met zelfexpressie, verbinding met andere mensen en de omgang met conflicten. Een deelnemer kan haar kinderen niet loslaten; een ander wil graag opener worden in relaties; weer een ander vindt het moeilijk om afstand te nemen van haar controlerende moeder. Ze lezen boeken over vrouwen met vergelijkbare problemen, en schrijven zelf, veelal om het gelezene te verwerken, gedichten, brieven, sprookjes, droomverslagen en dagboeken met herinneringen.

Veel interventies nemen de gelijkenis als uitgangspunt. Het probleem van het individu vormt tevens de inzet van de hoofdpersoon van het boek. Maar werkt dit ook? Helpen lezen en schrijven in het verwerken van ervaringen en het vinden van wegen voor de toekomst? Harde bewijzen - in de vorm van gerandomiseerde experimenten - werden op IGEL niet gemeld. Maar op basis van navraag onder deelnemers, mogen de resultaten er zijn. Ze vinden het interessant om andere mensen te horen over technieken om hun problemen te lijf te gaan. Dit geeft hen het gevoel niet alleen te staan.

De interventies rondom bibliotherapie bouwen voort op leesgroepen in de informele sfeer. Deze blijken ongeveer een derde van de tijd te besteden aan het kiezen van nieuwe titels. De Oostenrijkse club die werd bestudeerd, had vier bijeenkomsten nodig om Patrick Modiano op het menu te zetten. Van een Nobelprijswinnaar wordt veel moeite bij het lezen verwacht. En dit voor een boek dat, zo is de vrees, niet in de smaak zal vallen. De leeservaring valt dan ook tegen. De groepsleden kunnen zich niet herkennen in de karakters en vinden de plotwendingen ongeloofwaardig; ze verzinnen daarom zelf alternatieven. Een mooi voorbeeld van tegen de canon in lezen.

Het samen lezen heeft tegenwoordig een verlengstuk gekregen op internet, met platforms als Wattpad, Sweek en Fanfiction.net. Wattpad biedt gebruikers de mogelijkheid om (gratis) verhalen te schrijven, lezen en becommentariëren. Opmerkelijk is dat 90% van de gebruikers behoort tot de Millennials of Generatie Z. Zij lezen hoofdzakelijk tienerfictie, geschreven door andere gebruikers. Op deze boeken wordt ook het meest gereageerd. Deze cijfers stellen de ontlezing onder jongeren in een geheel ander daglicht.

De genoemde onderzoeken illustreren dat aan lezen een belangrijke sociale functie wordt toegekend. Deze opbrengst bleek op IGEL ook een groeiende bron van empirisch onderzoek. Raymond Mar, een van de drijvende krachten achter deze discipline, presenteerde een model om de bestaande studies samen te brengen. ‘Het mocht tijd worden. Aristoteles zei al dat de mens neigt naar verhalen. We zijn ouder dan Coca Cola!’

Het SpaCEN framework geeft twee mogelijke manieren waarop sociale vaardigheden kunnen worden gestimuleerd. Mensen kunnen regelmatig deelnemen aan sociale interacties, en regelmatig verhalen lezen waarin sociale interacties centraal staan. Beide manieren sluiten elkaar niet uit, maar interacteren en versterken elkaar. Mar: ‘Als ik door een periode van rouw ga, helpt dit me om verhalen over mensen die heftige gebeurtenissen hebben meegemaakt beter te begrijpen. En als ik veel verhalen absorbeer over criminaliteit in de media, zal ik de echte wereld ook meer door deze bril gaan bekijken.’

Maar is het de receptie van verhalen zelf die het hem doet, of het gesprek óver het boek? Mar oppert de mogelijkheid dat voorlezen de sociale vaardigheden stimuleert dankzij de interactie tussen ouder en kind. Het gesprek over het boek levert dan dus meer op dan het lezen zelf. Hiermee zijn we terug bij de bibliotherapie en de leesclubs. Onderzoek daarnaar kan de komende jaren veel leren over de sociale functie van lezen. Mar riep de zaal vast op om mee te doen. Terwijl hij een quote van Obama liet zien over de impact van romans, riep hij: ‘Join the company!’

Oorspronkelijk Nederlands, dát vinden we literair

Professor Karina Van Dalen-Oskam van het Huygens Instituut in Amsterdam gaf een presentatie over de digital humanities: het met de computer analyseren van literaire werken. Het algoritme ontdekte reeds wie de auteur is van het Wilhelmus, dat vertalen de stijl van een auteur beïnvloedt, en dat J.K. Rowling schuilgaat achter het pseudoniem Robert Galbraith.

De berekeningen zijn ingewikkeld, het uitgangspunt vrij eenvoudig. Aan de top 10 meest gebruikte woorden in een boek - en hierbij horen ook woorden als ‘en’, ‘het’ en ‘de’ - valt een auteur te herkennen. Van Dalen-Oskam: ‘Vaak verlies ik in de eerste tien minuten mijn publiek. Literatuurwetenschappers vinden deze benadering een enorme reductie van stijl.’

Op IGEL vertelde Van Dalen-Oskam wat mensen tegenwoordig onder ‘literair’ verstaan. Een bevinding uit het Nationale Lezersonderzoek is dat mensen fictie-boeken uit hun eigen land hoog waarderen: dit geldt voor Engeland, Frankrijk en Duitsland. Nederlanders zetten vaderlandse auteurs op plek twee, na hun Engelse collega’s. Vertalingen hebben een geringe literaire reputatie, evenmin als romantiek en spanning. Literair, zo luidt al met al de conclusie, is oorspronkelijk (Nederlands) werk.

Bibliotherapie in Nederland

Culturele Apotheek: Nederlands initiatief dat boeken en activiteiten aanbiedt ter ondersteuning bij zelfhulp.
Lees je beter: website waar kinderen met een ziekte of aandoening boeken kunnen vinden over hoofdpersonen die met hetzelfde kampen.

Verder lezen?

NJI: Soorten effectonderzoek
Leesmonitor: Het leesgedrag van jongeren
Leesmonitor magazine: De sociale functie van lezen
Raymond Mar: SpaCEN framework