Nieuwe Prinsengracht 89  1018 VR  Amsterdam   020 623 05 66  info@lezen.nl Stichting Lezen op Twitter Stichting Lezen op FacebookNieuwsbrief         Frysk  English  Contact  Login

Plechtig, duister en afschuwelijk’

Datum: 
4 oktober 2017
Auteur: 
Annemarie Terhell

KLASSIEK GRIEZELEN – ‘Gruwelijk eng!’
is het thema van de Kinderboekenweek 2017 die wordt gevierd met veel weerwolven en rammelende botten. Wie een echt spannende week wil, kan terecht bij stapels nieuwe  griezelboeken. Een tip: ga vooral niet voorbij aan ijzersterke klassiekers. Want een echt griezelig boek schrijven is helemaal nog niet zo makkelijk.

Pas op! Dit boek is niet voor bangeriken! staat in druipletters voor in Het nieuwe spookhuis van Tjerk Noordraven geschreven. Ook in andere boeken vliegen de waarschuwingen je om de oren. In de  aanloop naar de Kinderboekenweek verschijnt traditiegetrouw een stroom aan themaboeken. In de boekwinkel is het een en al dood en verderf en grijnzen de duivels en pratende mummies je tegemoet. ‘Grumor’ is het toverwoord – grappige boeken in een griezelig decor die vooral zijn bedoeld om te lachen. Je krijgt er een fijn Halloween-gevoel van, maar al die monsters dragen niet per se bij aan een spannender verhaal. Vaak genoeg vormen ze vooral aankleding.

Duistere woorden

Veel schrijvers zoeken de spanning in onheilspellende taal, maarhoeveel je daarvan nodig hebt in een griezelboek, daarover zijn de meningen verdeeld. Voor H.P. Lovecraft, die door veel horrorschrijvers nog steeds wordt gezien als de koning van het genre, was het nooit genoeg. In zijn verzamelbundel Griezelverhalen lees je veertien keer het woord ‘huiveringwekkend’, 25 keer ‘afgrijselijk’, 29 keer ‘griezelig’, 52 keer ‘gruwelijk’ en 99 keer ‘afschuwelijk’. W.F. Hermans was er kritisch over in zijn voorwoord: ‘De goede schrijver van gruwelverhalen zal natuurlijk die termen juist vermijden: de combinatie van gebeurtenissen dient gruwelijk te zijn, vanzelfsprekend zonder zo te worden genoemd,’ doceerde hij. Toch werd Lovecraft ondanks (of wellicht dankzij) zijn overdadige woordkeus een cultfenomeen – zij het pas na zijn dood. Helemaal in stijl.

Vertelkracht

Als het voor volwassenen al zo nauw luistert, hoe laat je kinderen dan griezelen? Met humor en verbeeldingskracht, bijvoorbeeld. Van de hedendaagse schrijvers is Reggie Naus daar goed in. Hij neemt kinderen serieus, schuwt gevaarlijke situaties niet en is goed in wapengekletter en ruige taal. De schat van Inktviseiland (2008) is een echt avontuur, waarin hoofdpersoon Rowan piraat wordt als de herberg van haar ouders voor haar ogen in rook is opgegaan. Onovertroffen is nog altijd Paul Biegel, die met zijn sublieme stijl in enkele alinea’s een wereld oproept waarin je helemaal verdwijnt. Zijn De vloek van Woestewolf is opgenomen op de tiplijst van de Kinderboekenweek 2017. Nachtverhaal, maar ook De rover Hoepsika is veel onheilspellender, met de mooie Josefine die in het stikdonker door de IJzergreep in een traliekooi wordt achtergelaten. Carl Hollanders tekeningen van scheve torens en levende bomen bezorgen nog altijd kippenvel.

Geloofwaardigheid

Je kunt er nog zoveel bijvoeglijk naamwoorden en afgehakte hoofden tegenaan gooien, een boek wordt pas echt eng als het waar zou kunnen zijn. Roald Dahl was een meester in het oproepen van die twijfel. Zo begint De heksen met de waarschuwing: ‘Dit is geen sprookje. […] Dit gaat over echte heksen. […] echte heksen hebben doodgewone kleren aan en zien er net zo uit als doodgewone vrouwen. Ze wonen in doodgewone huizen en hebben doodgewone banen.’ Hier bekruipt je het unheimische gevoel dat die oude oma in haar luie stoel best weleens gelijk zou kunnen hebben. Wie het boek op de juiste leeftijd leest, houdt zijn adem in en koestert een levenslang wantrouwen jegens dames met handschoenen of jeuk op hun hoofd.

Verbeelding

Meer dan een indiaan in een grot heb je niet nodig, wist Mark Twain al in 1876. Een spannender, verbeeldingsrijker en bloedstollender boek dan De avonturen van Tom Sawyer is er zelden geschreven. Tom is bijgelovig, heeft een fascinatie voor lijkstijfheid bij dooie katten en droomt van een carrière als zeerover. Per ongeluk is hij getuige van een moord, ’s nachts op het kerkhof. ‘Het was plechtig, duister en afschuwelijk,’ schrijft Twain over het moment waarop Tom en Huck ’s nachts hun bloedeed zweren: ‘Huck Finn en Tom Sawywer sweren dat ze hierover hun mond zullen houden en ze magge ter plekke dootvallen als ze het ooit vertellen en verrotten.’ Als Tom later verdwaalt in een grot en ontdekt dat hij zit opgesloten met de moordenaar Joe de Indiaan, durf je haast niet verder te lezen.

Andere werkelijkheid

Het idee dat het gewone leven maar een schil is waarachter zich een andere werkelijkheid bevindt, is ontregelend. Astrid Lindgren gebruikte dat voortreffelijk in De gebroeders Leeuwenhart en Mio mijn Mio, waarin ze haar protagonisten de strijd liet aanbinden met het kwaad. Ook Lene Kaaberbøl zet in de nieuwe serie De wilde heks zo’n andere wereld neer. Clara is een gewoon meisje dat op een dag wordt aangevallen door een zwarte kat. Haar hoofd bonkt, haar armen en benen voelen lang en vreemd aan en het ergste: haar moeder raakt in paniek. Clara blijkt net als haar tante een wilde heks te zijn. Het is onontkoombaar, tegen haar zin wordt ze opgenomen in een wereld waarin wordt rechtgesproken door ravenmoeders die hun ogen hebben laten uitpikken door raven.

Griezelgrens

Het bezweren van angst is de kern van griezelen. Als ontsnappen geen optie is omdat je eigen lot en dat van de rest van de wereld afhangt van jouw durf, dan kun je niet anders dan je angst recht in de ogen kijken. Harry Potter is daarvan het sprekendste voorbeeld. Wat Harry Potter zo sterk maakt is dat J.K. Rowling het aandurft om diep te gaan. Ze roept sympathieke personages op waar elke lezer zich mee kan identificeren, geeft je ruim de tijd om een innige band op te bouwen en leidt je subtiel een duistere wereld binnen die per boek minder onschuldig wordt. Dat zoveel basisscholieren deze serie op eigen houtje uitlezen bewijst dat kinderen weinig betutteling nodig hebben en hun griezelgrens al lezend oprekken. Met Harry Potter groeien ze mee in een weergaloos universum waarin het goede en het kwade in elkaar besloten liggen en waarin doorlezen de enige optie is. Het is als met zoveel dingen: pas als er iets van afhangt, wordt het echt de moeite waard.

De Kinderboekenweek vindt plaats van 4 tot en met 15 oktober 2017. De kerntitels zijn te raadplegen op de website Kinderboekenweek.nl

Dit artikel verscheen eerder in Lezen 3, 2017