Nieuwe Prinsengracht 89  1018 VR  Amsterdam   020 623 05 66  info@lezen.nl Stichting Lezen op Twitter Stichting Lezen op FacebookNieuwsbrief         Frysk  English  Contact  Login

OVER ANDERE WERELDEN GESPROKEN

Datum: 
20 juli 2018

Uit Engels onderzoek naar diversiteit in kinderboeken blijkt dat 1% van de kinderboeken die in 2017 in Engeland zijn uitgegeven een BAME (black, Asian, minority ethnic) hoofdpersoon bevat. Stichting Lezen vindt diversiteit in jeugdliteratuur heel belangrijk. Het was ook de rode draad op ons jaarlijkse congres Lezen Centraal. Hieronder het verslag van dit congres, zoals ook in Lezen 2, 2018 is gepubliceerd.

DIVERSITEIT − De Harmonie in Leeuwarden is een van de grootste schouwburgen in Nederland; dat komt van pas nu Leeuwarden dit jaar als Culturele Hoofdstad plaats biedt aan tal van belangwekkende culturele activiteiten. Stichting Lezen hield er op 11 april j.l. haar jaarlijkse congres onder het motto:
‘Ik zie, ik zie wie jij niet ziet’. Inderdaad: ‘wie’ en niet ‘wat’; de urgentie van (meer) diversiteit in boeken was de rode draad in het programma, waarin ook meertaligheid – dagelijkse kost in tweetalig Friesland – de nodige aandacht kreeg.

Over je drempels stappen

Dagvoorzitter Abdelkader Benali, kleurrijk, erudiet en gedreven, heet de volle hoofdzaal (tweehonderdvijftig mensen) welkom. Dat doet hij via een filmpje dat op een scherm wordt getoond en waarin hij vervolgens een sprekend voorbeeld noemt van bezield lezen (of: vertellen) voor je leven – letterlijk: Sjahrazade die in Duizend-en-één-nachten verhalen moet vertellen om te mogen blijven leven. Dan betreedt de Benali van vlees en bloed het podium en vertelt over de beleving die lezen kan oproepen. Hij wijst op de campagne ‘Lees met andermans ogen’, georganiseerd door de Leescoalitie en in de schouwburg vertegenwoordigd met een stand. Geïnteresseerden kunnen er een filmpje laten maken over een boek dat hun de ogen opende voor een andere wereld en vertellen waarom iedereen het zou moeten lezen. ‘Boeken,’ zegt Benali, ‘kunnen je helpen over je eigen drempels heen te stappen.’ ‘Boeken laten je kennismaken met mensen en omgevingen buiten je eigen vertrouwde wereld,’ vervolgt Stichting Lezendirecteur Gerlien van Dalen. Vaak geleidelijk; soms al in de eerste zin, zoals Kafka deed in De Gedaanteverwisseling: ‘Toen Gregor Samsa op een ochtend uit onrustige dromen
ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een reusachtig ondier was veranderd.’ In een samenleving die steeds diverser wordt, is het herkennen en begrijpen van de ander steeds essentiëler, benadrukt Van Dalen. In lesboeken maken steeds vaker personages met een biculturele achtergrond hun opwachting; in de (jeugd)literatuur, zo merkt Van Dalen op, zijn dat er echter nog maar weinig.

Brilletje

Marc Dullaert, bestuursvoorzitter van de Stichting KidsRights, die zich inzet voor kinderen in  vluchtelingenkampen, en de eerste Kinderombudsman van Nederland, deelt een hartverscheurende
anekdote: ‘Ik kan niet goed meer dromen,’ vertrouwde een kind in een vluchtelingenkamp in Jordanië hem
toe. Toen Dullaert de jongen vroeg naar zijn toekomstbeeld, antwoordde die dat hij lezen in elk geval belangrijk vond. Hij liet Dullaert de boeken zien die hij in het kamp tot zijn beschikking had – stukgelezen, tot op de draad versleten exemplaren. Dullaert herkende ze van zijn eigen jeugd: de avonturen van Winnetou en Old Shatterhand. ‘Dan droom ik toch een beetje,’ zei de jongen. Over andere werelden gesproken.
Op het podium vormt Dullaert met zijn duim- en wijsvingers twee rondjes en plaatst ze als een brilletje rond zijn ogen. Kinderen vormen hun beeld van de wereld en zichzelf mede, zo houdt hij het publiek voor, door de stereotyperingen die hun door de directe omgeving en in boeken worden voorgeschoteld. Laat kinderen vrij denken, anders kijken, pleit Dullaert. Geef ze verschillende beelden; boeken die diversiteit tonen. Als goed voorbeeld noemt hij Lance en Lot zoeken zich rot, een prentenboek van Linda de Haan, over twee vaders
die een kind adopteren. Of Morgen is een ander land van Michael de Cock en Trui Chielens, een vluchtelingenverhaal van een kind. En Mootje, een Marokkaans Pippi Langkousachtig meisje.
Als kinderombudsman hoorde Dullaert veel kinderen die werden gepest. Het ontbreken van lesmateriaal over anderszijn was een belangrijke oorzaak. Het onderwijs moet niet alleen zorgdragen voor kennis- maar ook voor waardenoverdracht en diversiteit in (school)boeken is daarbij evident.

Anderstalige literatuur en stereotypen

Het onderwerp meertaligheid wordt belicht én belichaamd door de Italiaans-Nederlandse Marinella Orioni, woonachtig in Frankrijk, getrouwd met een Italiaanse man en moeder van twee drietalige kinderen (die Nederlands, Italiaans en Frans spreken). Ze schreef de boeken Het meertalige kind en Meertalig
opvoeden en wijst er in haar bevlogen lezing op dat een meertalige opvoeding vooral voordelen kent. Het brein is rekbaar genoeg, de taalontwikkeling wordt er niet door geremd, maar juist gestimuleerd. Mits thuis het spreken van de andere taal actief wordt gestimuleerd, en kinderen anderstalige boeken actief worden aangeboden (ook door de bibliotheek), hebben meertalige kinderen uiteindelijk een groter register en kunnen ze putten uit beelden en (stereo)typeringen uit een andere cultuur. Iedereen gebruikt stereotyperingen, betoogt sociaal-psychologe Nina Blussé; om te overleven grijpt ons brein erop terug zodra we met iets nieuws worden geconfronteerd. En onbewust voelen we ons doorgaans aangetrokken door mensen die op ons lijken. Wees je daarvan bewust, maant zij, en stel jezelf (liefst langdurig) bloot aan tegenbeelden. Neem bijvoorbeeld
niet weer een witte vrouw aan in de bibliotheek, maar iemand met een andere achtergrond. Zelf is Blussé, samen met Astrid Sy, mede-oprichter van het bedrijf Rose Stories, dat verhalen uit andere culturen vormgeeft
en verspreidt. Historica Sy schreef het jeugdboek De brieven van Mia, over een vriendschap tussen een oudere, Joodse, Nederlandse man en een jong Syrisch meisje – wat zij beiden niet is. ‘Je hoeft niet alleen te schrijven over wat je kent,’ stelt zij. Schrijven over iets onbekends betekent ook: je erin verplaatsen.

'Lân fan taal'

Na de pauze keert het belang van diversiteit en lezen met andermans ogen terug in een keur aan deelsessies. Een kleine greep: lector Beroepsethiek van de leraar Wouter Sanderse praat over wat taal- en cultuurdocenten nu precies kunnen doen om de persoonsvormende kracht van literatuuronderwijs beter te benutten. Universitair docent jeugdcultuur Sara Van den Bossche en jeugdboekenschrijver Sjoerd Kuyper vertellen over het hoe en waarom van cultureel en etnisch diverse jeugdboeken, met voorbeelden uit Kuypers boek De duik, dat zich afspeelt op Curaçao. Er is een wandeling door Leeuwarden, ‘Lân fan taal’, langs kunstwerken en ruimtelijke installaties en met talige activiteiten. Lidewijde Paris van de Lees!ambassade laat zien dat lezers makkelijk een stelling innemen – Wat is waar? Wie heeft gelijk? – en dat literatuur vooroordelen kan ontkrachten. Maar moraalridders zijn van alle tijden en schrijvers (neem Flaubert, Bret Easton Ellis, Charlotte Mutsaers) worden niet altijd begrepen. Mylo Free man vertelt over haar Prinses Arabella-serie, ontstaan nadat een zwart meisje opmerkte dat prinsessen altijd blond en wit zijn, en een zwart meisje dus nooit een prinses kan zijn. In de centrale hal staan stands, gevuld met jeugdboeken vol diversiteit; bezoekers delen tips en ervaringen; genodigde auteurs signeren. De missie komt over het voetlicht.
Er is nog wel een verbeterpunt, zoals een medewerker van de Stichting Zo-ook, die streeft naar een grotere diversiteit in kinderboeken en andere media, opmerkt: ‘Het zou mooi zijn als ook het publiek, nu overwegend wit en vrouw, steeds diverser wordt.’